Ç’do të thotë lufta në Iran për industrinë e mbrojtjes?

Kompanive amerikane të mbrojtjes po u kërkohet të rrisin prodhimin për të plotësuar nevojat e reja që krijohen nga lufta në Iran. Kjo po e thellon edhe më shumë përplasjen ekzistuese mes tyre dhe administratës Trump.

Të premten e 6 marsit, Presidenti amerikan Donald Trump priti në Shtëpinë e Bardhë drejtues të shtatë kompanive kryesore të industrisë së mbrojtjes – pjesë e një përpjekjeje të administratës së tij për të forcuar sektorin, ndërsa lufta kundër Iranit po intensifikohet.

Konflikti ka zbuluar tensione brenda sektorit amerikan të mbrojtjes, me shqetësime lidhur me rezervat e SHBA‑së të raketave me rreze të gjatë dhe interceptorëve të mbrojtjes ajrore, si dhe me aftësinë e industrisë për të rritur prodhimin në rast të një konflikti të zgjatur.

Trump deklaroi se gjatë takimit në Shtëpinë e Bardhë kishte diskutuar “prodhimin dhe afatet e prodhimit” me kompanitë – konkretisht Lockheed Martin, RTX Raytheon, BAE Systems, Boeing, Honeywell Aerospace dhe Northrop Grumman.

Megjithatë, ka pasur raportime se negociatat midis Pentagonit dhe kontraktorëve më të mëdhenj amerikanë të mbrojtjes për kapacitete të reja prodhimi nuk po përparojnë aq shpejt sa do të dëshironte Shtëpia e Bardhë, për shkak të tensioneve të vazhdueshme.

Tensionet e Trumpit

Byron Callan, analist i aksioneve të industrisë së mbrojtjes në Capital Alpha Partners në Uashington, thotë se një kritikë e vazhdueshme ndaj kompanive të mëdha amerikane të mbrojtjes është se ato kanë qenë “aversive ndaj rrezikut”, duke u përqendruar te shpërndarja e dividentëve për aksionarët në vend se të ri‑investojnë.

“Ka pasur kritika se kontraktorët më të mëdhenj të mbrojtjes në Shtetet e Bashkuara kanë qenë të plogësht, se ata nuk po parashikonin nevojat, nuk po investonin duke mos riskuar,” i tha ai DW‑së.

Para se SHBA të fillonte bombardimet ajrore ndaj Iranit, tensionet midis administratës Trump dhe furnitorëve më të mëdhenj amerikanë të mbrojtjes ishin në rritje.

Trump ka kritikuar rregullisht kompanitë e mbrojtjes, sepse sipas tij ato u japin përparësi dividentëve për aksionarët dhe pagave të drejtuesve, në vend që të investojnë në infrastrukturë dhe kapacitete prodhimi.

Ai ka kritikuar gjithashtu kompanitë që nuk arrijnë të përmbushin afatet e prodhimit dhe që tejkalojnë buxhetet. Më herët ai ka veçuar RTX‑në (dikur Raytheon), një prodhues kryesor i raketave dhe i interceptorëve të mbrojtjes ajrore që përdoren nga ushtria amerikane në konfliktin me Iranin, duke e quajtur atë “më të ngadaltin në rritjen e volumit të prodhimit dhe më agresivin në shpenzimet për aksionarët e vet, në vend të nevojave dhe kërkesave” të ushtrisë amerikane.

Ai madje i ka kërcënuar ato kompani se do t’i përjashtojë nga kontratat qeveritare nëse nuk rrisin investimet në fabrika.

Në janar, Trump nxori një urdhër ekzekutiv ku thuhej se kompanitë e mbrojtjes “nuk lejohen në asnjë mënyrë dhe formë të paguajnë dividentë ose të bëjnë blerje aksionesh, derisa të jenë në gjendje të prodhojnë një produkt superior, në kohë dhe brenda buxhetit.”

Administrata e Trump është aktualisht e përfshirë edhe në një përplasje të ashpër me startup‑in e inteligjencës artificiale Anthropic — furnizues i ushtrisë amerikane, për shkak të refuzimit të tij për t’i dhënë ushtrisë qasje të pakufizuar në chatbot‑in Claude.

Më shumë prodhim dhe më shpejt

Trump ka akuzuar konkretisht kompanitë se po shpenzojnë shumë pak për zgjerimin e kapaciteteve prodhuese, duke u përqendruar më shumë te qetësimi i investitorëve përmes mekanizmave si riblerjet e aksioneve (stock buybacks).

Riblerjet e aksioneve ndodhin kur kompanitë përdorin fitimet e tyre për të blerë mbrapsht aksionet e veta, duke ulur numrin e aksioneve të disponueshme publikisht dhe duke rritur potencialisht vlerën e aksioneve të mbetura.

Luftërat në Ukrainë dhe Gaza rritën kërkesën e aleatëve të SHBA‑së për armë të prodhuara në SHBA, dhe Trump më parë kishte kritikuar kompanitë që, sipas tij, nuk po e plotësonin kërkesën mjaftueshëm shpejt.

“Kemi shumë vende që duan avionin luftarak F‑35, dhe u duhet shumë kohë për t’ua dorëzuar aleatëve ose edhe neve vetë,” tha ai. “E vetmja mënyrë që ata të jenë në gjendje t’i dorëzojnë është të ndërtojnë fabrika të reja. Por ata nuk duan të ndërtojnë fabrika të reja sepse ka shumë kosto.”

Pikëpyetje rreth buxhetit të mbrojtjes

Philip Sheers, bashkëpunëtor i asociuar në Programin e Mbrojtjes në Center for a New American Security, thotë se investimet në bazën industriale të mbrojtjes së SHBA‑së po rriten, veçanërisht në prodhimin e municioneve dhe në mbrojtjen ajrore.

Megjithatë, ai paralajmëron se do të duhet kohë derisa këto investime të shndërrohen në rritje të normave të prodhimit. “Hapja e objekteve të reja ose rritja e furnizimit me lëndë të para mund të marrë vite, dhe këtë e kemi parë me shumë nga impiantet që ende janë duke u ndërtuar pas luftës në Ukrainë,” tha ai për DW.

Megjithatë, ai tha se një pjesë e konsiderueshme e fajit për prodhimin e ngadalshëm i takon vetë qeverisë së SHBA‑së, për shkak të dështimit të saj të përsëritur për të miratuar buxhete me kohë, si pasojë e përplasjeve politike.

“Nëse qeveria e SHBA‑së dëshiron që baza industriale e mbrojtjes të lëvizë shpejt, ajo duhet të miratojë dhe të ndajë buxhetet në kohë, në mënyrë që kontratat të mund të nënshkruhen, burimet të caktohen dhe industria të ketë stimuj për të vepruar,” tha ai, duke shtuar se “dështimi i vazhdueshëm për miratimin e buxheteve në kohë është kthyer në një autogol gjeopolitik me potencial të përmasave historike.”

Byron Callan thotë se dëshira e administratës Trump që kompanitë e mbrojtjes të investojnë në rritjen e kapaciteteve të prodhimit mund të pengohet nga çështja e buxheteve.

Sondazhet aktualisht sugjerojnë se Demokratët kanë një shans të mirë për të rimarrë kontrollin e Kongresit të SHBA‑së në zgjedhjet afatmesme të nëntorit. “Kjo mund të vendosë një kufi të qartë për shpenzimet e mbrojtjes,” tha ai.

“Kjo është një luftë jo popullore dhe nëse kjo ndodh (fitorja e Demokratëve), atëherë do të ketë pritshmëri për më shumë shpenzime jo‑ushtarake, për gjëra si kujdesi shëndetësor dhe infrastruktura.”

Shtetet e Bashkuara kanë parashikuar 850 miliardë dollarë ose 740 miliardë euro për mbrojtjen në buxhetin e vitit 2025, dhe kjo shumë pritet të arrijë në 900 miliardë dollarë në vitin 2026.

Trump ka kërkuar që në vitin 2027 buxheti i mbrojtjes të jetë plot 1.5 trilionë dollarë, një shifër që ka shkaktuar alarm tek shumë ekspertë, të cilët prej kohësh kanë vënë në pikëpyetje qëndrueshmërinë e borxhit amerikan në gjendjen aktuale.

Irani një luftë e përhershme?

Sektori amerikan i mbrojtjes po përgatitet gjithashtu për mundësinë që lufta në Iran të zgjasë shumë më tepër sesa pritej.

Kur filloi lufta në Irak në vitin 2003, Kenneth Adelman, ambasadori i SHBA‑së në OKB gjatë administratës së Ronald Reagan, besonte me bindje se ajo do të ishte një fitore e shpejtë dhe e lehtë për Shtetet e Bashkuara.

Megjithatë, mënyra se si ajo luftë u zvarrit dhe u kthye në një kurth të vazhdueshëm për ushtrinë amerikane ndryshoi tërësisht perspektivën e tij politike. Edhe pse vazhdon të jetë Republikan, sot ai është një kritik i zëshëm i Trumpit. Adelman i tha DW‑së se mendon se konflikti me Iranin mund të marrë një dinamikë të ngjashme. “Irani e ka përgatitur këtë situatë prej shumë kohësh,” tha ai.

“Ajo tashmë ka zgjatur më shumë sesa e kishte planifikuar Pentagoni. Dhe unë nuk kam më besim te mënyra se si Pentagoni planifikon këto gjëra, pas asaj që pashë në Irak.” Një konflikt i zgjatur ka gjasa të sjellë porosi të rritura për kompanitë kryesore amerikane të mbrojtjes, si edhe rritje të çmimeve të aksioneve të tyre.

Familja Trump ka rritur investimet e veta në sektorin e mbrojtjes. Këtë javë, djemtë e Presidentit, Eric dhe Donald Jr. investuan në një kompani të re dronësh që synon të përfitojë nga ndalimi i dronëve të rinj kinezë në SHBA.

Që nga fillimi i luftës më 28 shkurt, aksionet e mbrojtjes në SHBA janë tërhequr. Edhe pse indeksi Dow Jones US Aerospace & Defense u rrit për pak kohë në fillim të konfliktit, ai që atëherë ka rënë me rreth 3 për qind./DW/