Kubi i Rubikut, gjashtë faqet që duhet të vijnë në vend të vetin

nga Veton Surroi

Paradoksalisht sa më shumë dukej se janë sulmuar NATO-ja dhe BE-ja, aq më shumë janë forcuar. Ky paradoks tash duhet të vlejë edhe për Ballkanin Perëndimor: të bëhet çuditërisht i mundur shndërrimi i regjionit në hapësirë paqeje dhe integrimi në BE sa më e pamundur që kjo është dukur deri më tani

1.

Si mund të jetë pozitiv për Kosovën ndryshimi që po ndodh në botë? 

Pyetja mund të tingëllojë paradoksale – çlirimi i Kosovës dhe pavarësia e vendit qenë produkt i kohës së unipolaritetit dhe rrjedhimisht rënia e botës unipolare e zëvendësimi me një konkurrencë multipolare do të duhej të ishte brengosëse fillimisht për Kosovën. 

Dy elementet thelbësore që mbase duhet marrë parasysh janë paradoksaliteti dhe njëkohësia.

Të fillojmë prej paradoksalitetit. Ideja prijëse e prishjes së rendit të deritanishëm liberal, i ndërtuar prej SHBA-së nga viti 1945, është drejtuar kundër institucioneve multilaterale, pra OKB-së e sistemi global financiar i Bretton Woodsit deri tek Organizata Botërore e Tregtisë. Këtu hyjnë edhe dy organizata që kanë pasur kumbari e autorësi amerikane – NATO-ja dhe BE-ja. 

Por, paradoksi i kalimit prej sistemit unipolar është se NATO-ja dhe BE-ja në fakt janë duke u forcuar. NATO-ja ka marrë seriozisht forcimin e komponentit së saj evropian në shpenzime për mbrojtje, prodhim e deri te përkrahja për Ukrainën. BE-ja i është përgjigjur sulmit ndaj idesë multilaterale me më shumë multilateralizëm – qoftë duke ftuar Ukrainën që të marrë një rrugë të shpejtuar anëtarësimi në BE, qoftë duke marrë përgjegjësi në fusha deri dje të paimagjinueshme si mbrojtja.

Dhe, ky paradoks nuk është vetëm evropian. Kongresi amerikan ka miratuar në fund të vitit të kaluar NDAA-në, Ligjin për autorizimin e pagesave për mbrojtje. Brenda NDAA-së është përcaktuar një politikë e qartë amerikane karshi Evropës si partner strategjik që ndalon zvogëlimin e trupave amerikane në Evropë, pa pëlqimin e Kongresit. Për më tepër, NDAA-ja ka në brendi Ligjin për Prosperitet dhe demokraci në Ballkan Perëndimor, që është mbase instrumenti më i madh ligjor e politik që ka hartuar SHBA-ja gjatë shekullit për të përkrahur politikën e BE-së në Ballkan Perëndimor me qartësinë çfarë ka pasur SHBA-ja për këtë regjion, përfshirë nevojën për marrëveshje të njohjes së ndërsjellë mes Republikës së Kosovës dhe asaj të Serbisë.

2.

Tash njëkohësia. 

Në të njëjtën kohë po ndodh rivendosja e balancës së re të mbrojtjes SHBA-BE, të përpjekjes evropiane për të marrë më shumë përgjegjësi për kontinentin, vendosja e parimit amerikan të tregtisë mbi marrëveshje tarifash reciproke dhe vendosja e marrëveshjeve multilaterale të tregtisë së lirë të BE-së me pjesë të ndryshme të botës – Mercosur në Amerikën Latine apo me Indinë – duke krijuar hapësirë të paprecedent të tregtisë së lirë prej mbi 2 miliardë banorësh.

Në të njëjtën kohë kur në Gazë po bëhet përpjekje për një formë të re paqeruajtje e paqendërtimi pothuajse pa evropianë, rreth Ukrainës po bëhet përpjekje për një formë tjetër me pothuajse ekskluzivisht evropianë e me një përkrahje të fuqishme sigurie amerikane. Në të njëjtën kohë kur në SHBA kompanitë e mëdha teknologjike vendosen si pjesë e interesave strategjik të ekonomisë amerikane, në BE dhe në shtetet evropiane (e Australi) po zhvillohet një paketë ligjore që dëshiron ta mbrojë sferën publike prej monopolit privat të këtyre kompanive amerikane.

Pra, rrjedha historike nuk është më konsekutive, hap pas hapi, por është rrjedhë njëkohësie. Po ndodhin gjëra që janë përjashtuese njëra me tjetrën, si shembulli i vendosjes së tarifave në një vend dhe krijimi i hapësirave të tregtisë së lirë në vendin tjetër, por ky është ilustrimi i bashkëjetesës së elementeve të ndryshme të rendit global derisa të mos vendoset njëri.

3.

Paradoksi dhe njëkohësia mund t’iu hyjnë në punë Kosovës dhe Ballkanit Perëndimor.

Së pari paradoksi. Me gjithë dëshirat e mira, politika evropiane (dhe amerikane) ndaj Ballkanit Perëndimor ka mundur të prodhojë rezultat të njëjtë në regjion edhe për çerekshekullin e ardhshëm, siç ka prodhuar për çerekshekullin e kaluar, pra ta mbajë në gjendje vegjetative të konfliktit të papërfunduar. Dhe, kjo nuk është e vërtetë vetëm për regjionin; çdo president amerikan dhe çdo sekretar i NATO-s ka kërkuar që të rritet kontributi evropian në NATO, por kjo nuk është bërë deri te shfaqja e politikës së presidentit Trump dhe një lloj përllogaritje me zë në mjedise politike e akademike se NATO-ja mund të zhbëhet.

Por, paradoksalisht NATO-ja ka filluar të forcohet mu kur është paralajmëruar mundësia e fundit të tij.

Kjo vlen edhe për Ballkanin Perëndimor. SHBA-ja mund të ndihmojë në formë strategjike për ta ruajtur stabilitetin në Ballkanin Perëndimor, por tashmë pyetja është se a është ky objektivi? 

Duke ruajtur stabilitetin, SHBA-ja dhe BE-ja paradoksalisht kanë lejuar formimin e zonës së komfortit të konflikteve të papërfunduara. Tashmë nuk bëhet më fjalë për stabilitet, por për të kuptuarit e Ballkanit Perëndimor si zonë unike e sigurisë evropiane. Dhe, pra, e përgjegjësisë evropiane.

Së dyti njëkohësia. Në trajtimin e Ballkanit Perëndimor ka ekzistuar mendësia e hapave konsekutivë. Pra, së pari stabilizim-asociim, partneritet për paqe, reforma, marrëveshje graduale të tregtisë, status negociator, e kështu me radhë.

Njëkohësia e sjell Ballkanin Perëndimor para një koncepti tjetër, në të cilin në të njëjtën kohë duhet të merret me krijimin e hapësirës së sigurisë në Ballkan Perëndimor, negociim për integrim në BE, krijimin e tregut regjional që do të hyjë në tregun evropian, reformim sipas Planit të Rritjes dhe një shumësi instrumentesh të ndryshme. E tëra kjo, sepse njëkohësia është vendim gjeopolitik i cili, ndonëse nuk ka të bëjë me Ballkanin Perëndimor, do të ketë ndikim të drejtpërdrejtë në të.

E vendimi gjeopolitik është ai i njëkohësisë së identitetit evropian të ndërtuar në Ukrainë. Skenari i njëkohësisë mund të duket kështu: në të njëjtën kohë të marrjes së vendimit për vijën ndarëse mes Ukrainës dhe Rusisë, vijë armëpushimi, duhet të merret vendimi për Ukrainën si shtet evropian e pjesë e BE-së dhe rrjedhimisht vendimi për një BE, e cila do të mund të funksionojë në rrafshe të ndryshme, përfshirë edhe këtë të anëtarësimit jokonvencional të Ukrainës në BE.

4.

Ky tash është konteksti i Kubit të Rubikut, gjashtë faqet e të cilit duhet të vijnë në vend të vetin. Për Kosovën e Ballkanin Perëndimor kjo do të thotë që të vihen në lëvizje njëkohësisht e si pjesë e së njëjtës agjendë të gjitha instrumentet që janë vënë në dispozicion – mes tjerash Plani i Rritjes, negociatat për anëtarësim në BE, Partneriteti për Paqe, anëtarësimi në NATO, Marrëveshja e Ohrit/Brukselit, statusi i kandidatit për BE, marrëveshjet bilaterale dhe multilaterale të sigurisë së ndërsjellë. Njëkohësia, natyrisht, nënkupton që të gjitha instrumentet të jenë të disponueshme për të gjithë, prej anëtarësimit në NATO deri tek ai në BE. 

Për Kosovën, Serbinë, BE-në dhe NATO-n kjo do të thotë që procesi i normalizimit me Marrëveshjen e Ohrit e që përmbushet me marrëveshje për njohje të ndërsjellë nuk është më çështje e ruajtjes së stabilitetit regjional, por pjesë e rishpërndarjes së përgjegjësive për sigurinë evropiane./Koha/