Presidenti Trump krijoi një rend të ri botëror

Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, jep. Dhe merr. Ai ka pasur nevojë vetëm për gjashtë ditë që të ndërtoi një botë të re. Në ditën e shtatë, aleatëve të tij të dikurshëm në Evropë mund t’ju falet pse shpresuan se do të pushojnë. Që kur ai kërcënoi me tarifa të shtunën e kaluar për të marrë Groenlandën, sjellja e Trump që thyen tabutë e ka lënë Perëndimin pa asnjë dyshim se normat e rendit të vjetër botëror janë zhdukur, shkruan Agjencia e lajmeve  Associated Press, AP.

Fjala është një “përçarje, jo një tranzicion”, siç e tha ashpër kryeministri kanadez Mark Carney. Në dekadat e tij në jetën publike, Trump nuk ka qenë kurrë nga ata që pëlqejnë mirësjelljen, por trazirat e javës së kaluar kanë qenë të jashtëzakonshme edhe sipas standardeve të tij.

Ato kristalizuan vendosmërinë e tij për të zhdukur rendin e bazuar në rregulla që kishte qeverisur politikën e jashtme të SHBA-së, dhe si rrjedhojë pjesën më të madhe të botës perëndimore, që nga Lufta e Dytë Botërore. Në vend të tij është një arenë pa rregulla, ku fitojnë më të zhurmshmit dhe më të fortët, dhe themeli i botës së vjetër, besimi transatlantik në dukje i pathyeshëm, nuk ekziston më.

Një javë e paparë

Trump e bëri të qartë dëshirën e tij për territorin danez të Groenlandës në vitin 2019. Por vetëm shpërthimi i javës së kaluar me kërcënime të hapura ndaj aleatit të NATO-s e tronditi Evropën. “Në një mënyrë ose në një tjetër, do ta kemi Groenlandën”, premtoi Trump, edhe nëse këtë e bëjmë “në mënyrë më të vështirë”.

Përpara se të shtynte tarifat gjithëpërfshirëse ndaj disa vendeve evropiane, ai i kërkoi Danimarkës të “thoshte po” kërkesës së SHBA-së për kontrollin e Groenlandës. “Dhe ne do të ishim shumë mirënjohës. Ose mund të thoni jo dhe ne do ta kujtojmë”, tha ai, duke vënë në pikëpyetje vetë aleancën e NATO-s.

Duke u shfaqur në Forumin Ekonomik Botëror në Davos, Trump foli për vendosjen e tarifave ndaj Zvicrës, të cilat ai përfundimisht i lehtësoi sepse udhëheqësi i vendit “i shkonte në nerva” gjatë një bisede telefonike.

I ofenduar nga qëndrimi gjithnjë e më i vendosur i kryeministrit kanadez Mark Carney, Trump tërhoqi ftesën e tij për t’u bashkuar Bordit të tij të Paqes, një organizatë që ai kryeson dhe të cilën shumë aleatë perëndimorë dyshojnë se mund të bëhet një rival i OKB-së.

Një realitet i ri
Sipas fjalëve të Presidentit Francez Emmanuel Macron, “e filluam javën me përshkallëzim, kërcënime për pushtim dhe kërcënime për tarifa”. Ajo që pasoi ishte e paimagjinueshme para Trumpit: Aleatët si Kryeministri polak Donald Tusk filluan të flisnin për “tolerim”, një term me peshë të dhimbshme historike në Evropë.

“Është krijuar një realitet i ri. Një realitet që është shumë shpesh i paqëndrueshëm”, u tha gazetarëve të enjten një diplomat i lartë i BE-së, duke cituar “retorikën shumë joortodokse të administratës amerikane”. Më në fund, mesazhi duket se është përhapur: Shtetet e Bashkuara nuk janë më miku dhe aleati i besueshëm që ishin dikur.

Për disa, ky është një realizim që ka kohë që pritet. “Marrëdhëniet transatlantike kanë pësuar padyshim një goditje të madhe javën e kaluar”, tha të enjten shefja e politikës së jashtme të BE-së Kaja Kallas. Për ish-Presidentin e Këshillit Evropian Charles Michel, situata është edhe më e qartë: marrëdhënia transatlantike “siç e kemi njohur për dekada, ka vdekur,” tha ai për CNN.

Në kërkim të një rruge të re

Përballë ambicieve të Trump, Evropa kishte një zgjedhje të qartë: sfidë ose nënshtrim. “Tolerimi do të thotë kurrfarë rezultate, vetëm poshtërim,” tha Tusk i Polonisë këtë javë, ndërsa kryeministri belg Bart De Wever tha në Davos se ai më shumë do të preferonte të ishte një “vasal i lumtur” sesa një “skllav i mjerë” i Shteteve të Bashkuara.

Udhëheqësit e vendeve tjera, të cilët për pjesën më të madhe të administratës Trump janë përpjekur të gjejnë mënyra për të punuar me të, po bëhen gjithnjë e më të zëshëm. Kryeministri kanadez Carney po shfaqet shpejt si një udhëheqës në një lëvizje që kërkon mënyra për t’u lidhur dhe për t’u përballur me Shtetet e Bashkuara.

Duke folur në Davos, ai tha: “Fuqitë e mesme duhet të veprojnë së bashku sepse nëse nuk je në tryezë, je në menu.” Trump nuk i priti mirë këto vërejtje, duke iu përgjigjur me kërcënime përpara se të tërhiqte ftesën e tij në Këshillin e Paqes. “Kanadaja jeton për shkak të Shteteve të Bashkuara”, tha Trump. “Mbaje mend këtë, Mark, herën tjetër kur të bënë deklarata.”

Neni 5
Megjithatë, Carney nuk u tërhoq. Në Mbretërinë e Bashkuar, Kryeministri Keir Starmer e kritikoi ashpër Trumpin për komentet “fyese dhe sinqerisht të tmerrshme” në të cilat ai dyshonte se NATO do të mbështeste SHBA-në në rast të një sulmi. Trump duket se ka injoruar faktin që Neni 5 i NATO-s, i cili i detyron të gjithë anëtarët të mbrojnë SHBA-në, është përdorur vetëm një herë, pas sulmeve të 11 shtatorit ndaj SHBA-së.

Starmer theksoi sakrificën e 457 ushtarëve britanikë që vdiqën në Afganistan, duke thënë se ai “nuk do ta harrojë kurrë guximin, trimërinë dhe sakrificën e tyre”. Ngjashëm, Danimarka, të cilën Trump e përçmoi, kishte numrin më të lartë të vdekjeve për frymë midis forcave të koalicionit në Afganistan.

Bisedimet me diplomatët e BE-së tregojnë se evropianët më në fund janë bashkuar mbi nevojën për pavarësi nga tekat e Shtëpisë së Bardhë, veçanërisht në çështjet e mbrojtjes. “Thjesht e papranueshme”, denoncoi Macron tarifat e SHBA-së, duke shtuar: “Ne preferojmë respektin, jo ngacmuesit”.

Kujdes dhe zakone të vjetra
Pavarësisht protestave të Trump, Evropa përballet me të njëjtat kërcënime me të cilat u përball javën e kaluar. Rusia vazhdon sulmet e saj ndaj Ukrainës ndërsa inteligjenca ushtarake finlandeze paralajmëron për kërcënimet e Moskës ndaj infrastrukturës nënujore në Baltik. Edhe pse askush në Evropë nuk pajtohet me dorëzimin e territorit sovran të një aleati, rezistenca nuk është universalisht e paturpshme.

Fuqia ushtarake dhe ekonomike amerikane mbetet thelbësore, dhe kontinenti nuk është ende gati të mbrohet kundër Rusisë. Edhe pse Trump u tërhoq nga konfrontimi për Grenlandën, kancelari gjerman Friedrich Merz foli për “mirënjohje” për ndryshimin e qëndrimit të Trump.

Vendet baltike, zakonisht shumë të hapura, ishin dukshëm të qeta. “Në vend që të përqendrohemi në anën emocionale, duhet të përqendrohemi në anën ushtarake dhe teknike”, tha ish-ministrja lituaneze e Mbrojtjes Dovilė Šakalienė, duke shtuar se Evropës do t’i duheshin pesë deri në dhjetë vjet për t’u përballur ushtarakisht me SHBA-në në kontinent.

Drejtimi i veprimit

Presidenti i saj, Gitanas Nauseda, shtoi: “Bashkëpunimi duhet të jetë fjala kyçe në vend të konfrontimit. Shtetet e Bashkuara mbeten miku ynë më i ngushtë.” Megjithatë, në Washington, administrata nuk tregon shenja se do të tërhiqet.

Ish-Këshilltari i Trump, Steve Bannon, tha se Trump po ndjek një “strategji maksimaliste” dhe duhet të vazhdojë “derisa të hasë në rezistencë”. “Dhe, ne nuk kemi hasur në asnjë rezistencë”, përfundoi Bannon. Senatori Chris Coons, një demokrat, vuri në dukje se Trump tërhiqet vetëm kur vende si Kina “tregojnë forcë dhe qëndrueshmëri”.

“Ata që kanë qenë të vëmendshëm dhe që kanë negociuar me mirëbesim, si BE-ja, nuk duket se e kanë fituar respektin e tij”, përfundoi Coons. “Ata mund të nxjerrin përfundimet e tyre, por mua më duket se përpjekja për të mirëkuptuar dikë, kërkesat e të cilit janë të pabalancuara, sugjeron një kurs veprimi.”