Sigurimi i shtetit, lustracioni dhe shteti mafioz
nga Christopher Nehring
“Lustracion! Ne kĂ«rkojmĂ« pĂ«rjashtimin e ish-anĂ«tarĂ«ve tĂ« PartisĂ« Komuniste Bullgare BKP, tĂ« agjentĂ«ve tĂ« ish-sigurimit tĂ« shtetit dhe tĂ« gjithĂ« elitave tĂ« dikurshme komuniste nga politika dhe shoqĂ«ria!” Prej gati 30 ditĂ«sh vazhdojnĂ« protestat kundĂ«r qeverisĂ« bullgare. Tani thirrjet pĂ«r âlustracion”, si kjo e organizatĂ«s “BOETZ”, bĂ«hen gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« fuqishme. Edhe ish-kryetari i komisionit tĂ« dokumenteve tĂ« sigurimit nĂ« vitin 2001, Metodi Andreev, nĂ« njĂ« intervistĂ« me “Radio Plovdiv” e vlerĂ«son mungesĂ«n e lustracionit si shkak pĂ«r “shtetin mafioz”.
Lustracion â çfarĂ« Ă«shtĂ« ky?
Lustracion (nga latinishtja lustrare, “bĂ«j tĂ« ndritshĂ«m” ose “pastroj”) nĂ«nkupton largimin sistematik nga funksionet zyrtare tĂ« personave tĂ« ngarkuar politikisht. Ka vetĂ«m pak shembuj historikĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«: pĂ«rjashtimi i ish-nazistĂ«ve nga funksionet nĂ« Gjermani pas 1945. apo ndalimi i vitit 1990 qĂ« anĂ«tarĂ«t e policisĂ« sekrete tĂ« RDGJ-sĂ« tĂ« mbanin funksione publike nĂ« GjermaninĂ« e ribashkuar. Me lustracionin de facto Gjermania pĂ«rshkoi njĂ« rrugĂ« tĂ« veçantĂ« nĂ« vitet 1990â ndryshe nga shtetet e tjera tĂ« ish-bllokut lindor.
Lustracioni, dosjet dha arkivat
Parakusht për lustracionin është hapja e arkivave. Ajo që për një qytetar normal duket si një grumbull letrash të vjetra të pluhurosura, ka një fuqi të jashtëzakonshme shpërthyese: Këtu mund të gjenden dokumentacione mbi tortura, vrasje, spiunim, psiko-terror, plaçkitje, përvetësim, kontrabandë apo pastrim parash. Nuk ishte rastësi që të gjitha sigurimet e shteteve socialiste dhe partive komuniste në vitin 1989 nisën shkatërrimin e arkivave të tyre.
Në Berlin me 15 janar 1990 demonstruesit sulmuan qendrën e Stasi-t (Sigurimit të Shtetit) për të ruajtur pikërisht këto arkiva. Në Bullgari demonstruesit në vitin 1990 mësynë selinë e partisë BKP, ndërsa Sigurimi i Shtetit DS deri në verën e 1990-ës kishte shkatërruar gati 40% të arkivave. Jashtë Gjermanisë zgjati deri në dy zgjerimet e BE në Lindje, në 2004 dhe 2007, derisa gati të gjitha shtetet e mëparshme socialiste i hapën dosjet e ish-policive të tyre sekrete. Në Bullgari përpjekje të tilla kishin dështuar disa herë më parë.
Lidhja: Sigurimi i shtetit – Mafia â Korrupsioni
Po pĂ«rse nĂ« Bullgari çështja e ish-kuadrove komuniste Ă«shtĂ« kaq e ndjeshme edhe 30 vjet mĂ« vonĂ«? Kjo pyetje vĂ« nĂ« pah rolin e shumanshĂ«m tĂ« shĂ«rbimit tĂ« fshehtĂ« bullgar nĂ« periudhĂ«n e tranzicionit. PĂ«r ekspertĂ« si Momçil Metodiev, studiues nĂ« Institutin pĂ«r HistorinĂ« BashkĂ«kohore nĂ« Sofje, Ă«shtĂ« e padiskutueshme qĂ« kuadrot dhe rrjetet e sigurimit shtetĂ«ror komunist janĂ« çelĂ«si i krijimit tĂ« “shtetit mafioz” modern. PĂ«rmes rrjeteve dhe lidhjeve tĂ« oficerĂ«ve tĂ« Sigurimit tĂ« Shtetit, zyrtarĂ«ve nĂ« parti dhe ekonomi, miliona e miliona pasuri tĂ« partisĂ« dhe tĂ« shtetit u zhdukĂ«n nĂ« vitet e egra tĂ« tranzicionit politik pas 1990.
Sipas njĂ« informanti, shĂ«rbimi sekret sovjetik KGB nĂ« vitin 1980 numĂ«ronte nĂ« Bullgari mbi 1000 milionerĂ«, qĂ« kishin arritur pushtet dhe pasuri pĂ«rmes funksioneve tĂ« tyre shtetĂ«rore. NĂ« vitet 1990-tĂ« numri u shtua. NĂ« “valixhe tĂ« kuqe” thuhet, kryeministri Andrey Lukanov u ka shpĂ«rndarĂ« miliona leva bullgare kuadrove tĂ« pĂ«rzgjedhur tĂ« partisĂ« dhe sigurimit tĂ« shtetit, pĂ«r tĂ« ngritur firma, media, biznese, hotele, banka, apo siguracione. Paraja shtetĂ«rore u bĂ« private, oficerĂ«t e sigurimit tĂ« shtetit dhe kuadrot e partisĂ« morĂ«n ndihmĂ«n pĂ«r periudhĂ«n e re. Kur rĂ«nia e komunizmit i detyroi shokĂ«t e vjetĂ«r tĂ« partisĂ« dhe shĂ«rbimit sekret tĂ« hiqnin dorĂ« pjesĂ«risht nga pushteti politik i tyre, ata siguruan kĂ«shtu ndikimin ekonomik dhe shoqĂ«ror.
Shqyrtimet e sotme tĂ« “Komisionit pĂ«r dosjet” tregojnĂ« njĂ« pamje tĂ« qartĂ« sesi punonjĂ«s zyrtarĂ« dhe jozyrtarĂ« tĂ« Sigurimit tĂ« Shtetit pĂ«rshkojnĂ« politikĂ«n, ekonominĂ« dhe shoqĂ«rinĂ« bullgare. Kjo pĂ«rkatĂ«si simbolizon edhe pas mĂ« tepĂ«r se 30 vjetĂ«sh lidhjet e kuadrove komunistĂ«, grupimeve, rrjeteve kriminale, korrupsionit, pasurimit dhe marrĂ«veshjeve tĂ« prapadhomave.
Lustracion i dështuar në Bullgari
Ky cikël i errët nuk u ndërpre kurrë në Bullgari. Partia Socialiste Bullgare, e rizgjedhur në verën e vitit 1990, arriti të pengonte vazhdimisht kërkesat për hapjen e dosjeve dhe lustracionin. Edhe opozita dështoi: Në vitin 1997 dhe 2001 qeveria e Ivan Kostovit u përpoq të hapë arkivat dhe kryejë mbikqyrjet, por dështoi.
Tepër pikant ishte fakti se gjyqtarët kushtetues, që bllokuan ligjet përkatëse, ishin vetë ish-kontribues të Sigurimit të Shtetit.
KĂ«shtu hapja e dosjeve u shty deri nĂ« hyrjen e BullgarisĂ« nĂ« BE nĂ« vitin 2007. NĂ« atĂ« kohĂ« u ngrit me nxitim “Komisioni i sotĂ«m pĂ«r dosjet – KOMDOS”. NĂ« fakt KOMDOS arriti pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« qĂ« tĂ« mbledhĂ« dhe tĂ« hapĂ« nĂ« njĂ« arkiv tĂ« vetin njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« dokumentave tĂ« mbetura. MegjithatĂ« ish sigurimsat nuk kanĂ« pse tremben nga njĂ« lustracion apo nga pasojat ligjore.
NĂ« vitin 2010 pati njĂ« rast shumĂ« domethĂ«nĂ«s: DiplomatĂ« bullgarĂ« tĂ« rangut tĂ« lartĂ« u zbuluan nĂ« masĂ« si ish-punonjĂ«s tĂ« Sigurimit tĂ« Shtetit. PĂ«r tĂ« parĂ«n herĂ« dhe tĂ« vetmen ndodhĂ«n shkarkime. Por ky “lustracion i heshtur” u rrĂ«zua nga Gjykata Administrative, pasi nuk ekzistonte bazĂ« ligjore pĂ«r tĂ«.
Mungesa e lustracionit Ă«shtĂ« nĂ« Bullgari njĂ« traumĂ« kolektive. “Hapja e arkivave dhe lustracioni nĂ« fillim tĂ« tranzicionit do tâi kishte penguar apo sĂ« paku kufizuar lidhjet dhe varĂ«sitĂ« e vjetra, qĂ« ekzistojnĂ« deri sot dhe qĂ« janĂ« baza e korrupsionit tĂ« sotĂ«m”, vlerĂ«son Momçil Metodiev. Hija e gjatĂ« e kĂ«tyre dĂ«shtimeve e perndjek politikĂ«n dhe shoqĂ«rinĂ« bullgare prej tri dekadash. Tani ajo â pĂ«rsĂ«ri â ka arritur protestat masive.
Lustracioni model i së ardhmes?
Por a Ă«shtĂ« lustracioni ende njĂ« opsion realist nĂ« vitin 2020? EkspertĂ«t si Metodiev janĂ« mjaft skeptikĂ«: “ĂshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« thuhet se çfarĂ« rezultatesh do tĂ« kishte njĂ« lustracion sot.” Gardat e vjetra tĂ« partisĂ« dhe sigurimit tĂ« shtetit janĂ« tashmĂ« nĂ« pension dhe e kanĂ« kaluar skeptrin e vet te brezi tjetĂ«r.
Elita të reja, siç kërkojnë protestat e sotme, nuk do të krijojë dot më lustracioni. 30 vjet pas rënies së komunizmit ai do të kishte vetëm kuptim simbolik. Por lustracioni do të përbënte bazën morale për krijimin e elitave të reja. Dhe dëshira për elita të reja është e dukshme në të gjitha qarqet e shoqërisë bullgare.
