Gastronomia, potencial i pashfrytëzuar i turizmit në trojet shqiptare të Maqedonisë së Veriut

Turisti mund ta vizitojë një vend për peizazhin, por shpesh e kujton dhe dëshiron të kthehet në të për shijen, mikpritjen dhe përvojën që ka marrë me vete.

nga Prof.Dr. Mislim Zendeli*

Turistët bashkëkohorë, të motivuar nga dëshira për përvoja të reja, udhëtojnë gjithnjë e më shumë edhe për të njohur e shijuar ushqimet dhe pijet karakteristike të destinacioneve që vizitojnë.

Përmes këtyre përvojave krijohen lidhje më të drejtpërdrejta me banorët vendas, kulturën dhe mënyrën e tyre të jetesës. Pikërisht këtu autenticiteti dhe karakteri autokton i gastronomisë marrin një rëndësi të veçantë.

Turizmi gastronomik është një formë gjithnjë e më e rëndësishme e turizmit bashkëkohor. Për të përdoren terma të ndryshëm, si gastro-turizëm, turizëm kulinar, turizëm i shijimit, turizëm i degustimit apo turizëm i ushqimit. Pavarësisht terminologjisë, në thelb qëndron dëshira e turistit për të njohur, mësuar, konsumuar, shijuar dhe përjetuar kulturën gastronomike të një destinacioni.

Ndër tendencat globale që duhet të merren parasysh në zhvillimin e turizmit gastronomik, e që vlejnë edhe për rajonin e Maqedonisë Veriperëndimore, janë rritja e rolit të gastronomisë në turizmin bashkëkohor dhe interesimi gjithnjë më i madh i turistëve për trashëgiminë kulturore të komuniteteve pritëse.

Turizmi bashkëkohor nuk është më vetëm “diell dhe det”. Turisti i sotëm kërkon përvoja, kulturë, traditë dhe autenticitet. Pikërisht këtu gastronomia po zë një vend gjithnjë e më të rëndësishëm në ofertën turistike të vendeve ku jetojnë shqiptarët, përfshirë edhe Maqedoninë e Veriut.

Gastronomia tradicionale shqiptare, parë nga shumëllojshmëria e produkteve, mënyrat e gatimit dhe pasuria e sofrës, ka vlera që mund të krahasohen denjësisht me traditat e njohura kulinare të rajonit dhe Mesdheut. Trashëgimia e lashtë kulturore e shqiptarëve përfshin natyrshëm edhe kulinarinë tradicionale, si pjesë përbërëse të kulturës së përgjithshme.

Edhe Maqedonia Veriperëndimore, e banuar prej shekujsh nga shqiptarët, dallohet për një shumëllojshmëri gatimesh dhe specialitetesh të trashëguara brez pas brezi, një pjesë e të cilave sot gjenden edhe në ofertën gastronomike të restoranteve. Krahas ushqimit, një element i rëndësishëm i kësaj tradite është mikpritja, e cila mund dhe duhet të shndërrohet në një vlerë të rëndësishme të ofertës turistike.

Një trashëgimi që kërkon më shumë studim dhe promovim

Në mungesë të institucioneve dhe studimeve të mirëfillta kushtuar gastronomisë shqiptare, kuzhina tradicionale shqiptare, veçanërisht ajo e viseve të banuara me shqiptarë në Maqedoninë e Veriut, ka mbetur disi nën hijen e kuzhinave të popujve të tjerë të Ballkanit. Edhe sot gjejmë relativisht pak dokumente dhe studime të shkruara për gastronominë e këtyre viseve.

Në leksikonet e njohura ndërkombëtare të gastronomisë, si Larousse Gastronomique, leksikoni gastronomik i Heringut apo veprat e Pellapratit, rrallë hasen gatime të identifikuara qartësisht si shqiptare të këtyre trevave. Edhe në studimet etnologjike dhe etnografike, kuzhina shqiptare nuk ka zënë gjithmonë vendin që meriton. Disa përshkrime me interes historik hasen, ndër të tjera, te udhëpërshkruesi osman Evlija Çelebi (1611–1682).

Mungesa e hulumtimit dhe dokumentimit sistematik ka bërë që shumë gatime të përbashkëta ose të ngjashme të hapësirës ballkanike të njihen sot me emërtime të popujve fqinjë, serbë, maqedon, etj., ndërkohë që variantet e tyre janë përgatitur prej brezash edhe në familjet shqiptare. Prandaj, dokumentimi i recetave, emërtimeve, teknikave të gatimit dhe historisë së tyre duhet të trajtohet si pjesë e ruajtjes së trashëgimisë sonë kulturore.

Zhvillimi i shpejtë i turizmit në Shqipëri krijon sot një mundësi të re: që itineraret turistike të shtrihen edhe drejt viseve të Maqedonisë së Veriut të banuara tradicionalisht me shqiptarë. Në këtë mënyrë gastronomia tradicionale e këtyre trevave mund të bëhet pjesë e tregut më të gjerë turistik ndërkombëtar.

Duhet të shfrytëzohen kapacitetet ekzistuese dhe, përmes ndërveprimit ndërmjet traditës dhe inovacionit, oferta gastronomike e kësaj hapësire të prezantohet në mënyrë moderne dhe tërheqëse. Kjo do të ndihmonte njëkohësisht në krijimin e një imazhi më të favorshëm për rajonin si destinacion turistik.

Pasuria e kuzhinës tradicionale

Pothuajse çdo krahinë ofron specialitetet e veta. Në kthinat tradicionale të gatimit, të njohura në këto anë edhe me emrin magje, përdoreshin mjete të ndryshme pune: sanduku i miellit, sofra me shkëmbin treshe, sita, shkopi i petës ose tëholluesi, palareja, çerepi, dërmani, shosha, saçi, sanxhaku, vorba, masha, tasi, shtamba, lugët prej druri ehumë të tjera.

Janë emërtime dhe mjete që gjyshet tona i kanë përdorur përditë për përgatitjen e ushqimeve tradicionale. Teknikat e gatimit përfshinin zierjen, pjekjen në prush, në furrë, në saç dhe në çerep, skuqjen në vaj, fërgimin, tharjen në tym e metoda të tjera.

Po aq karakteristike kanë qenë mënyrat tradicionale të përgatitjes së zahireve për dimër: konservimi me kripë i lakrës, domateve, specave dhe gjizës; përgatitja me uthull e turshive të ndryshme; si dhe tharja në diell e specave, domateve, tërhanasë, jufkave e produkteve të tjera.

Në këto vise janë gatuar dhe, fatmirësisht, ende gatuhen lloje të shumta bukësh dhe gatesash nga brumi: buka e misrit, e grurit, e thekrës dhe buka e përzier me miell thekre, misri e elbi; persaniku, i njohur në rajonin e Rekës; kërelaja, kulaçet, mantijat, pogaçet, hiqepiqet – flia, ndrydhet, petullat e shumë të tjera.

Një vend të veçantë zënë gatesat me petë të tëholluara, sidomos pitet me mbushje të ndryshme: me hithra, lëpjeta, kungull, qepë e domate, patate, si dhe kollpitet apo pitet kulare. Nga mielli i misrit njihen specialitete si bagërdari – kaçamaku i misrit, leçeniku, përpeqi e të tjera.

Nga parahajet dhe sallatat tradicionale mund të veçohen specat me gjizë, turshitë e ndryshme me speca, domate të gjelbra, karota e lulelakër, lëngu – bukë misri me salcë të ngrohtë kosi – mishi i thatë, pastërmaja e deles, llojet e ndryshme të djathërave, kaçkavalet e njohura të Sharrit dhe Korrabit, djathi i fortë i Mavrovës e produkte të tjera karakteristike.

Një grup tjetër me potencial të madh turistik janë gatimet me zarzavate. Këtu bëjnë pjesë patatet e ziera të shoqëruara me gjizë, jahnia, grosha e Tetovës e zier në vorbë, lakra e zier me kocka mishi, specat e tharë të mbushur me yç, si dhe tavat me zarzavate. Bamjet, patëllxhanët, domatet dhe specat e kultivuar tradicionalisht në këto vise u japin këtyre gatimeve një shije të veçantë, sidomos gjatë periudhës nga qershori deri në tetor.

Shijet karakteristike gjyshet i kanë arritur edhe përmes përdorimit të zarzavateve dhe erëzave të kultivuara tradicionalisht në rajon, si qepa, hudhra, selinoja, majdanozi, rrepani i bardhë, borziloku, nenexhiku, rozmarina, kopri e të tjera.

Mishrat, ëmbëlsirat dhe pijet tradicionale

Specialitetet me mish dashi, keci, qengji, viçi e gjedhi, si dhe gatimet me shpendë e zog fshati, përbëjnë disa nga zërat kryesorë të menyve të restoranteve me karakter tradicional. Një grup interesant gatimesh lidhet edhe me të brendshmet e bagëtive: plëndësi dhe paça me plëndës, mëshkëritë, zorrët e përgatitura si kukurec, koka e qengjit e të tjera.

Këto specialitete, së bashku me shumë të tjera që për arsye hapësire nuk mund të përmenden këtu, shtojnë kureshtjen dhe pasurojnë ofertën e restoranteve tradicionale. Nëse përgatiten dhe prezantohen siç duhet, ato mund të shndërrohen në përvoja autentike për turistët vendas dhe të huaj.

Një pasuri më vete janë ëmbëlsirat tradicionale të Maqedonisë Veriperëndimore: aligjini, nazlifatma, kulloshtra – në periudha të caktuara të vitit – tatlia e kollomojt, tatlia qorre, qeshkeku, gurabijat, hallva, zerdeja, sytlijashi, tespishtja, ravania e të tjera.

Në vjeshtë një vend të veçantë zë kungulli i pjekur me mjaltë dhe arra, ndërsa tradicionalisht përgatiten dhe ofrohen reçelra nga ftoi, mani, kaçi, dardha, kungulli dhe fruta të tjera.

Pjesë e menyve tradicionale janë edhe pijet karakteristike të rajonit: dhalla, boza, shurupi i trëndafilit, shtogut, lëngjet e boronicës që rritet në bjeshkët e Sharrit, vishnjës dhe kumbullave të llojllojshme të këtyre anëve. Nga pijet alkoolike dallohen rakitë tradicionale të prodhuara nga rrushi, mani, dëllinja, thana, dardha e fruta të tjera.

Nga tradita te produkti turistik

Për zhvillimin e turizmit gastronomik nuk mjafton vetëm të kemi ushqime të mira dhe traditë të pasur. Nevojitet një plan i mirëfilltë dhe strategji zhvillimore nga institucionet përgjegjëse. Duhet të evidentohen burimet, produktet, recetat, traditat dhe atraksionet gastronomike mbi të cilat mund të ndërtohen produkte turistike unike dhe më pas të organizohet promovimi i tyre.

Për zhvillimin e turizmit gastronomik në Maqedoninë Veriperëndimore është i domosdoshëm bashkëpunimi ndërmjet të gjithë aktorëve të interesuar: prodhuesve, fermerëve, furnitorëve, shefave të kuzhinës, restoranteve, hotelierëve, institucioneve publike, operatorëve turistikë dhe komunitetit lokal.

Sot ekziston një mundësi e shkëlqyer që Maqedonia Veriperëndimore të lidhet më fuqishëm me rajonet e tjera të banuara me shqiptarë, të shkëmbejë njohuri dhe praktika të mira dhe, mbi të gjitha, të krijojë produkte të përbashkëta të turizmit gastronomik.

Mund të krijohen itinerare gastronomike që lidhin Tetovën, Sharri, Rekën, Dibrën dhe rajonet përreth me destinacionet turistike të Shqipërisë dhe Kosovës. Vizita te prodhuesit lokalë, degustimi i djathërave, gatimi tradicional në familje apo restorante, panairet e ushqimit, festivalet gastronomike dhe prezantimi profesional i recetave tradicionale mund ta shndërrojnë këtë trashëgimi në një produkt të mirëfilltë turistik.

Turizmi gastronomik kontribuon drejtpërdrejt në zhvillimin e qëndrueshëm. Ai lidh bujqësinë me turizmin, krijon mundësi për punësimin e të rinjve, zhvillon ofertën në zonat rurale, ndihmon në ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe mund të ndikojë në zvogëlimin e sezonalitetit turistik. Njëkohësisht, ai nxit ekonominë rajonale dhe krijon më shumë arsye që të rinjtë të ndërtojnë të ardhmen e tyre në vendlindje.

Gastronomia jonë nuk duhet të mbetet vetëm kujtim i sofrave të dikurshme. Ajo duhet të dokumentohet, të ruhet, të standardizohet aty ku është e nevojshme, të promovohet dhe, mbi të gjitha, të shndërrohet në përvojë turistike.

Sepse turisti mund ta vizitojë një vend për peizazhin, por shpesh e kujton dhe dëshiron të kthehet në të për shijen, mikpritjen dhe përvojën që ka marrë me vete./Monitor/

*Ish-pedagog në Fakultetin Ekonomik, Programi i Turizmit, Universiteti i Tetovës