Adriatiku po nxehet shpejt, OceanCare: Masat që duhet të vendosen menjëherë

Mesdheu është një nga pikat e nxehta në botë për ndryshimet klimatike, dhe Adriatiku është ndër detet ku temperaturat mesatare dhe ekstreme të sipërfaqes po rriten më shpejt.

Sipërfaqja e oqeaneve të botës është ngrohur me rreth 1°C që nga fundi i shekullit të 19-të. Në Adriatikun jugor, tendenca e ngrohjes në 20 metrat e sipërm të detit ka arritur rreth 3°C për shekull. Adriatiku është një det gjysmë i mbyllur, dhe veriu i tij i cekët është veçanërisht i ndjeshëm ndaj ngrohjes. Por ndryshimet janë të dukshme edhe në thellësi. Hulumtimet e publikuara këtë vjeshtë treguan se përshpejtimi i ngrohjes së ujërave të thella është veçanërisht i theksuar në Adriatikun jugor.

Pasojat po ndihen edhe në tokë, ose në ajër. Ajri në Mesdhe është ngrohur më shpejt se mesatarja globale që nga vitet 1980. Në fillim të viteve 2020, temperatura mesatare e ajrit në rajon ishte rreth 1.5°C më e lartë se në periudhën para-industriale. Valët e të nxehtit po bëhen më të shpeshta dhe intensive, rreziku i thatësirave dhe zjarreve po rritet, dhe nxehtësia ekstreme rrit vdekshmërinë, veçanërisht tek të moshuarit. Thatësirat, nga ana tjetër, zvogëlojnë furnizimin me ujë dhe kërcënojnë bujqësinë.

Mbrojtja bregdetare ka kufijtë e saj

Drejtori i marrëdhënieve ndërkombëtare në OceanCare, Nicolas Entrup, tha për median kroate “Index” se bregdeti mund të mbrohet nga përmbytjet dhe rritja e nivelit të detit, gjë që është çështje përshtatjeje, por se masa të tilla nuk do ta ndalojnë shkakun kryesor, që është ngrohja.

“Ne duhet të bëjmë gjithçka për të kufizuar shkallën e saj, dhe këtë mund ta bëjmë vetëm nëse i zvogëlojmë emetimet më shpejt,” shtoi ai.

Sipas Bankës Botërore, dëmet nga ndryshimet klimatike në Kroaci nga viti 1980 deri në vitin 2021 ishin mesatarisht rreth 0.7 për qind të PBB-së në vit, me turizmin, bujqësinë dhe pylltarinë që ishin më të prekurat.

Kroacia, thotë Entrup, mund të prezantojë disa masa menjëherë, dhe mund të arrijë një ndikim më të madh nëse bie dakord për rregulla të përbashkëta me fqinjët e saj.

Mesdheu ka një plan përshtatjeje. Po për emetimet?

Vendet mesdhetare ranë dakord për një kornizë të përbashkët për përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike në vitin 2025, por emetimet në rajon janë ende në rritje, sipas OceanCare. Përpara konferencës së OKB-së për klimën COP31, e cila do të mbahet në Antalia, Turqi, nga 9 deri më 20 nëntor, organizata u ka bërë thirrje atyre të hartojnë një plan të përbashkët për reduktimin e emetimeve sipas Konventës së Barcelonës. Do të ishte plani i parë i tillë sipas një prej konventave rajonale detare në botë.

Sipas një analize nga Qendra Baske për Ndryshimet Klimatike për OceanCare, nëse emetimet mbeten në nivelet aktuale, Mesdheu do të ketë përdorur pjesën e tij të buxhetit të mbetur të karbonit në botë deri në vitin 2035. Ky buxhet përfaqëson sasinë totale të CO₂ që bota mund të emetojë ende në mënyrë që të mbajë ngrohjen globale nën 2°C mbi nivelet para-industriale në planin afatgjatë.

Analiza vlerëson se emetimet do të duhet të reduktohen me rreth gjashtë përqind në vit midis viteve 2030 dhe 2050. Shkurtimet e mëparshme do ta lehtësonin presionin pas vitit 2030.

OceanCare u bën thirrje vendeve që të fillojnë menjëherë uljen e emetimeve, të ndalojnë eksplorimin për fusha të reja nafte dhe gazi në det të hapur dhe të ndajnë në mënyrë të drejtë buxhetin e mbetur të karbonit.

Entrup thekson se Turqia dhe vendet e Afrikës së Veriut duhet të marrin pjesë gjithashtu në marrëveshje. Ai sheh një mundësi në takimin e palëve të Konventës së Barcelonës në Kroaci në dhjetor 2027. “Kroacia do të ketë më pas mundësinë për të bërë histori”, thotë ai.

Masa që mund të vendosen menjëherë

Një masë që vendet mund ta zbatojnë menjëherë, sipas Entrup, është ngadalësimi i detyrueshëm i anijeve.

“Ashtu si kur drejton një makinë, sa më shpejt të shkosh, aq më shumë karburant përdor. Kur një anije lundron më ngadalë, ajo lëshon më pak gazra serrë dhe ndotës dhe krijon më pak zhurmë nënujore. Lundrimi më i ngadaltë gjithashtu zvogëlon rrezikun e përplasjeve me balenat e rrezikuara. Edhe një ose dy nyje më pak mund të zvogëlojë ndjeshëm emetimet nëse masa zbatohet në një numër të madh anijesh”, argumenton Entrup.

Kufizimet mund të ndryshojnë sipas kategorisë së anijes, ndërsa rregullat e përbashkëta për të gjithë Mesdheun duhet të sigurojnë një fushë loje të barabartë për të gjithë pronarët e anijeve.

Pronarët e anijeve gjithashtu duhet të dinë se në çfarë karburantesh mund të mbështeten përpara se të investojnë miliona në anije të reja. Organizata Ndërkombëtare Detare ka vendosur një objektiv për emetime neto zero deri rreth vitit 2050, me objektiva të ndërmjetëm për vitet 2030 dhe 2040, por ka vonuar miratimin e masave konkrete.

“Askush nuk dëshiron të rrezikojë një investim të tillë nëse nuk e di se cilat do të jenë kushtet pas dhjetë ose pesëmbëdhjetë vjetësh”, thotë Entrup. Ndër vendet që kundërshtojnë një tranzicion më të shpejtë larg lëndëve djegëse fosile janë SHBA-të, Rusia dhe Irani.

Një shembull i mirë është pellgu Jabuka

Detet më të ftohta janë shpesh të pasura me plankton dhe peshq, veçanërisht aty ku përzierja sjell lëndë ushqyese nga thellësitë në sipërfaqe. Detet më të ngrohta mund të nënkuptojnë më pak peshq dhe një përbërje të ndryshme të peshkut të kapur, paralajmëron Entrup.

“Speciet tropikale mund të zëvendësojnë speciet vendase, dhe midis të sapoardhurve në Mesdheun lindor janë specie helmuese. Peshkimi intensiv ushtron presion shtesë në det”, paralajmëron ai.

Si shembull të një mase që ka rezultuar e dobishme, Entrup citon pellgun Jabuka midis Kroacisë dhe Italisë. Në vitin 2017, lloje të caktuara të peshkimit u kufizuan atje për të ndihmuar popullatat e merlucit, karkalecave dhe specieve të tjera të rikuperohen.

“Kur mbron një zonë, rezervat e peshkut mund të rikuperohen. Peshkatarët e shohin këtë në rrjetat e tyre”, thotë ai.

OceanCare po bën thirrje për ndalimin e peshkimit me rrjeta fundore, duke filluar në zonat detare të mbrojtura. Zvarritja e rrjetave të rënda në fund dëmton habitatet dhe përdor shumë karburant, dhe organizata gjithashtu paralajmëron për lirimin e mundshëm të karbonit nga sedimentet.

Entrup propozon që Kroacia të heqë gradualisht shfrytëzimin ekzistues të naftës dhe gazit në det të hapur dhe të ndalojë lëshimin e lejeve të reja. Ai përmend Francën, Portugalinë dhe Spanjën si shembuj të vendeve që kanë ndaluar eksplorimet e reja.

OceanCare paralajmëron se eksplorimi sizmik, ndër të tjera, krijon zhurmë të fortë nënujore që mund të dëmtojë kafshët detare në një zonë të madhe, sepse zhurma transmetohet më fort përmes ujit sesa përmes ajrit.

Si mund të mbetet konkurruese BE-ja?

Kur u pyet se si mund të mbetet Europa konkurruese, ndërsa SHBA-të duan të zgjerojnë shpimet dhe Rusia mbështetet shumë në eksportet e energjisë, Entrup përgjigjet se është pikërisht varësia nga importet e lëndëve djegëse fosile që po e rrezikon Europën dhe po e ekspozon atë ndaj rritjeve të çmimeve.

Ai përmend luftën e Rusisë kundër Ukrainës dhe luftën që përfshin Iranin si shembuj. Ai e sheh kalimin në energji diellore dhe të erës si një mundësi për siguri më të madhe energjetike dhe vende të reja pune.

Përveç investimit në burime të rinovueshme, Entrup mbështet pajisje dhe stimuj më efikasë për ruajtjen e energjisë. “Nëse prodhimi nga burimet e rinovueshme rritet, por konsumi total rritet me të njëjtin ritëm, pjesa e burimeve të rinovueshme nuk do të rritet”, thotë ai.

I pyetur për planet për një qendër të madhe të të dhënave në Topusko, Kroaci, ai tha se nuk i dinte detajet e projektit, por se furnizimi i saj me gaz shtesë do të ishte në kundërshtim me tranzicionin energjetik.

Kostoja e vonimit të reduktimit të emetimeve tashmë po shihet, thotë Entrup, nga zjarret e verës në Spanjë, Greqi dhe Francë deri te dëmet bregdetare dhe mungesa e ujit që prekin bujqësinë. “Ne tashmë po i ndiejmë pasojat. Çfarë do të ndodhë pas dhjetë vjetësh nëse ngrohja globale vazhdon? Duhet të veprojmë së bashku, si fqinjë. Jemi të gjithë në të njëjtën situatë”, përfundon ai.

Çfarë është OceanCare?

OceanCare është një organizatë joqeveritare zvicerane që punon në mbrojtjen e specieve detare, zhurmën nënujore, ndotjen nga plastika dhe ndikimin e peshkimit në det. Ajo ka status të veçantë konsultativ me Këshillin Ekonomik dhe Social të OKB-së, është e akredituar në negociatat e klimës të OKB-së dhe këtë vit bashkëorganizoi një debat mbi dekarbonizimin e Mesdheut në Parlamentin Evropian.