Inteligjenca Artificiale po e ndryshon trurin e njeriut. Shkencëtarët janë të shqetësuar!

Chatbotet gjenerative të Inteligjencës Artificiale, AI, të aftë për të shkruar emaile dhe kode kompjuterike, për të përkthyer, për të organizuar udhëtime ose për të dalë me ide dhuratash, tani janë lehtësisht të disponueshme, duke ngritur pyetjen nëse aftësitë e të menduarit njerëzor do të pengohen nga mungesa e përdorimit. Studimet e fundit shkencore sugjerojnë se lënia e detyrave njohëse në dorë të inteligjencës artificiale mund të ketë pasoja të dëmshme, shkruan France24.

Kërkime shkencore

Kujtesa, vendimmarrja dhe të menduarit kritik janë veçanërisht në rrezik. Një pyetje e thjeshtë në gjuhën natyrore zakonisht është e mjaftueshme për të marrë një përgjigje të dobishme nga shërbime si ChatGPT ose Claude, dhe pasojat tashmë po ndihen në shkolla, universitete, vende pune nga zyrat në sallat e gjyqit dhe në jetën tonë personale.

Një studim SHBA-Britani e Madhe me 1.222 persona, i cili është ende në pritje të rishikimit nga kolegët, zbuloi se përdorimi i mjeteve të AI-së për të zgjidhur problemet aritmetike ose ushtrimet e të kuptuarit të leximit përmirësoi performancën e pjesëmarrësve në afat të shkurtër, por në afat të gjatë uli rezultatet dhe gatishmërinë e tyre për të vazhduar të përpiqen kur mjetet nuk ishin të disponueshme.

“Këto gjetje janë veçanërisht shqetësuese sepse këmbëngulja është themeli i përvetësimit të aftësive dhe një nga parashikuesit më të fortë të të mësuarit afatgjatë,” shkruan autorët e studimit. Aftësia e AI-së për të gjeneruar shpejt përgjigje për të gjitha pyetjet e përdoruesve të saj ua heq mundësitë e të mësuarit, tha Grace Liu, një studente doktorature në Universitetin Carnegie Mellon dhe autorja kryesore e studimit.

“Ajo që e bën AI-në veçanërisht shqetësuese është se nuk është një mjet vetëm për një lloj aktiviteti. Mund të përdoret për pothuajse çdo detyrë intelektuale, mendore ose njohëse.” Përshtatshmëria e teknologjisë ndaj llojeve të ndryshme të problemeve e dallon atë nga valët e mëparshme të ndihmave kompjuterike.

Shkarkimet njohëse

Një studim i MIT-it i vitit 2025 u bë viral për zbulimin se studentët që përdorën AI-në gjeneruese për të shkruar ese treguan aftësi të reduktuara të të menduarit kritik. Hulumtime të tjera tregojnë në të njëjtin drejtim, duke theksuar atë që quhet “shkarkimi njohës” ose dhe “dorëzimi njohës”.

“Qeniet njerëzore kanë një tendencë të fortë për të kursyer energji”, tha Johann Chevalere, një studiues në psikologjinë sociale në institucionin publik francez CNRS. “Në jetën tonë të përditshme, ne shpesh përdorim strategji që na çojnë drejt qëllimeve tona më shpejt, pa investuar domosdoshmërisht kohë në analizë të thellë të informacionit, gjë që mund të jetë e vështirë nga ana e njohjes,” thekson Chevalere duke besuar se përdorimi i IA-së gjeneruese mund ta përforcojë këtë tendencë.

“Nëse nuk kryeni kurrë aktivitete të caktuara, truri – i cili punon në parimin e ruajtjes së energjisë – nuk do të shqetësohet të mbajë lidhje që nuk përdoren.”

Reagimi i industrisë

Nën presionin e kritikëve, zhvilluesit e Inteligjencës Artificiale gjeneruese kanë filluar të përfshijnë të ashtuquajturat veçori “sokratike” në modelet e tyre, të cilat aktualisht synojnë kryesisht studentët. Në këtë mënyrë, chatbotet nuk japin thjesht përgjigje, por ofrojnë këshilla dhe bëjnë pyetje për të stimuluar të menduarit e përdoruesit.

Shembuj përfshijnë “modalitetin e të mësuarit” të integruar në ChatGPT të OpenAI ose “mësimin e udhëhequr” në Gemini të Google. Gjigandi amerikan i softwerëve Microsoft i tha AFP-së se ka integruar paralajmërime në modelet e tij Copilot në lidhje me rrezikun e gabimeve. AI gjithashtu u kujton përdoruesve të kontrollojnë informacionin që ofron, një nga masat e hartuara për t’i mbajtur ata aktivë dhe të angazhuar në mënyrë kritike.

“Rreziku i shkarkimit të tepërt njohës është real, veçanërisht nëse AI përdoret për të automatizuar detyrat që janë gjithashtu mundësi për të zhvilluar aftësi,” tha Microsoft, duke shtuar se përdoruesit duhet të trajnohen në përdorimin e saktë të mjeteve.

Hulumtuesit bien dakord se studimet në shkallë të gjerë dhe afatgjata për të vlerësuar ndikimin real të teknologjisë së re në trurin e njeriut aktualisht mungojnë. Derisa të jenë të disponueshme, “varet nga ne ta përdorim IA-në me mençuri,” tha Chevalere duke përfunduar:

“Ne do t’i përshtatemi këtij revolucioni teknologjik ashtu siç u përshtatëm me ato të mëparshmet.”