Kosova, përball tri dilemave të rëndësishme

nga Albin Kurti*

Hyrja ime në politikë nisi përmes aktivizmit studentor e më pas përmes angazhimit politik në një kuptim më të gjerë. Prandaj, për mua, të qenit këtu ka një domethënie të veçantë.

Që nga diplomimi, kam vazhduar të studioj, sepse nuk kam mundur ta përmbaja pasionin dhe kureshtjen time. Prandaj, duhet të them se gjithmonë kam qenë pak më shumë se një student, por asnjëherë profesor. E ndoshta kjo është një perspektivë interesante për t’u bërë Kryeministër, ndaj bëni kujdes!

Sot ju drejtohem si Kryeministër i Republikës së Kosovës. Një vend që e shpalli pavarësinë 18 vjet më parë, një vend relativisht i ri, por me popull të lashtë dhe me popullsi të re në moshë.

Megjithatë, si udhëheqës, si Kryeministër, nuk i shoh këto dy përvoja – të qenit aktivist studentor dhe Kryeministër aktiv – si të ndara nga njëra-tjetra. Përkundrazi, besoj se ato kanë ndikuar dhe kanë formësuar njëra-tjetrën. Mbajtja e një posti publik shpesh kërkon që t’u rikthehemi vlerave që na sollën fillimisht në politikë dhe të pyesim veten se si duhet të na udhëheqin ato në rrethanat me të cilat përballemi sot.

Rrethanat mund të ndryshojnë, e përgjegjësitë sigurisht që ndryshojnë. Por bindjet, në vetvete, duhet të mbeten të pandryshuara.

Nëse do të ishit ulur në një klasë para pesëmbëdhjetë vjetësh, apo edhe para dhjetë vjetësh, ka shumë gjasa që ata prej jush që kishin dëgjuar për Kosovën ta njihnin atë kryesisht për shkak të luftës dhe përpjekjes sonë për pavarësi.

Që atëherë, megjithatë, Kosova është shndërruar në një demokraci të lulëzuar. Sipas Raportit të Demokracisë 2026 të Institutit suedez V-Dem, ajo renditet si demokracia kryesuese në Ballkanin Perëndimor. Rritja mesatare ekonomike në pesë vitet e fundit ka mbetur mbi 4%. Ndërsa, sipas Gallup-it, ne jemi vendi më i sigurt në Evropë për të jetuar dhe i treti më i sigurt në botë.

Prandaj, sot dëshiroj t’ju ofroj një pasqyrë më të plotë të Kosovës: një vend të formësuar nga një luftë çlirimtare, nga solidariteti ndërkombëtar dhe nga puna e palodhshme për ndërtimin e demokracisë, përvoja e të cilit sot mund t’u shërbejë edhe të tjerëve.

Rruga jonë ka qenë e gjatë dhe e vështirë. Ajo nisi me rezistencën ndaj aparteidit dhe represionit ndaj shqiptarëve etnikë në ish-Jugosllavi dhe kulmoi me një luftë çlirimtare në mes të spastrimit etnik dhe gjenocidit.

Serbia kishte kryer tashmë gjenocid në Bosnjë, ku, gjatë viteve 1990, në tokën evropiane u ngritën kampe vdekjeje për herë të parë që nga vitet 1940. Lufta jonë çlirimtare kulmoi me ndërhyrjen e NATO-s në mars të vitit 1999, pas një vendimi unanim të të gjitha shteteve anëtare në selinë e saj në Bruksel.

Vendi ynë lindi nga një përpjekje kombëtare për çlirim dhe nga ndërhyrja ndërkombëtare në mbrojtje të të drejtave të njeriut. Kjo histori vazhdon të formësojë mënyrën se si i kuptojmë përgjegjësitë e qeverisjes. Për mua, do të ishte e paimagjinueshme ta qeverisja Kosovën pa u udhëhequr nga pikërisht ato parime për të cilat luftoi populli ynë.

Dhe ky është ndoshta mësimi i parë nga përvoja e Kosovës: ajo që lind nga kërkimi i të drejtave themelore duhet të vazhdojë të udhëhiqet nga këto të drejta dhe vlera.

Por, kur e shpallëm pavarësinë, kjo nuk ishte koha kur ne pushuam së luftuari për vendin tonë. Ne nuk donim vetëm një pamje të jashtme të demokracisë. Donim demokraci në përmbajtje, jo vetëm në formë. Dhe demokracia nuk është diçka që vjen automatikisht pas çlirimit, as diçka që vjen një herë e pastaj mbetet përgjithmonë. Duke qenë pjesë e të dyja lëvizjeve, i konsideroj të dyja këto përpjekje si përcaktuese për historinë e vendit tonë.

Natyrisht, pa pavarësi nuk mund të flitet plotësisht për vetëqeverisje demokratike. Ju mungojnë institucionet sovrane përmes të cilave mund ta vendosni demokracinë, ta garantoni dhe ta zbatoni atë. Pavarësia i jep një populli të drejtën për të qeverisur veten. Demokracia përcakton nëse kjo e drejtë ushtrohet nga vetë populli.

Shpallja e pavarësisë është një moment i caktuar në kohë. Në rastin tonë, 17 shkurti i vitit 2008. Ndërkaq, përpjekja për demokraci është shumë më e gjatë, shumë më pak e përcaktuar qartë dhe ka shumë më tepër gjasa të përparojë e të tërhiqet në valë, me një trajektore të përgjithshme pozitive.

Nuk mendoj se kërcënimi më i madh për demokracinë tonë ishte domosdoshmërisht rikthimi i një diktature të hapur. Mendoj se një nga kërcënimet më të mëdha ishte shfaqja e një demokracie joliberale. Si në rajonin tonë, ashtu edhe gjetkë, kemi parë një pranim gjithnjë e më të madh të këtij modeli hibrid: joliberal në qasjen e tij ndaj kontrolleve dhe balancave institucionale, si dhe joliberal në vlerat e tij.

Besoj se, pas viteve 1990 dhe 2000, një pjesë e madhe e botës iu nënshtrua asaj që e konsideronte realizëm. Tregtia e lirë shihej si e mjaftueshme për t’u kërkuar, ndërsa edhe njëfarë pamjeje e demokracisë konsiderohej e mjaftueshme. Por demokracia joliberale është një kundërthënie në terma, dhe kjo ka një arsye. Pamja e jashtme e diçkaje nuk është vetë ajo gjë.

Gjatë viteve të fundit, kemi dëshmuar ngritjen e të ashtuquajturave demokraci joliberale, përfshirë edhe në Ballkan, të cilat më pas janë përpjekur t’i bindin demokracitë e konsoliduara se modeli i tyre është më i mirë. Shpesh, ky argument mbështetet te efikasiteti, veçanërisht te efikasiteti ekonomik.

Krizat politike paraqiten si diçka thelbësisht e keqe. Konkurrenca politike si një bezdi. Kontrollet dhe balancat institucionale si pengesa për të realizuar gjëra. Argumenti është se këto qeveri mund të japin rezultate: projekte infrastrukturore, rrugë, ndërtesa të mëdha, diga, investime. Me kompromise në demokraci, por mjaftueshëm efikase. Ky është tundimi që na paraqitet.

Por, në fund të fundit, numri i digave, rrugëve apo ndërtesave të ndërtuara ka rëndësi vetëm për aq sa ato u shërbejnë njerëzve. Dhe çmimi që paguan popullsia për to ka po aq rëndësi, qoftë në para të nxjerra nga xhepat e qytetarëve, në para për të cilat nuk jepet llogari, në dobësimin e institucioneve të tyre apo në aleancat në të cilat shtyhet të hyjë vendi i tyre.

Suksesi i Kosovës pas çlirimit qëndron në faktin se ajo i ka bërë ballë këtij fati, pavarësisht të gjitha gjasave dhe presioneve. Si dikush i qendrës së majtë, si socialdemokrat, unë i dëgjoj ata që kanë vlera të ndryshme nga të miat. Besoj se lidershipi mund të forcohet përmes angazhimit me këndvështrime që, në disa aspekte, mund të jenë më punëtorë, më largpamës ose thjesht të ndryshëm nga tonat. Nuk nisem nga supozimi se ajo që përfaqësoj unë është në çfarëdo mënyre e vërteta përfundimtare.

Por besoj se qëndrimet politike duhet të jenë të rrënjosura në vlera. Të përqafosh çfarëdo qëndrimi që rezulton të jetë i pranueshëm në një moment të caktuar, thjesht sepse kanë ndryshuar erërat politike, nuk është e njëjta gjë si të kesh vlera. Të kënaqësh bursën, në vetvete, nuk është vlerë.

Vlerat duhet të jenë diçka më e qëndrueshme se kaq, dhe mbetja besnike ndaj tyre kërkon gjithashtu durim.

Sepse demokracia funksionon pikërisht përmes papërsosmërive të saj. Ajo u mundëson palëve të ndryshme ta sfidojnë njëra-tjetrën. Krijon procese përmes të cilave shoqëritë mund të vënë në pikëpyetje veten, të korrigjojnë veten dhe, në fund të fundit, të përmirësohen.

Që nga pavarësia, Kosova ka përfituar pikërisht nga këto procese demokratike. Kur i fituam zgjedhjet për herë të parë në vitin 2019, ishte hera e parë që një parti e qendrës së majtë, si në parimet e shpallura ashtu edhe në propozimet e saj politike, fitonte zgjedhjet në vendin tonë.
Ajo që pasoi nuk ishte një rrugë krejtësisht e lehtë. Kaluam nëpër procese të ndryshme të formimit të qeverisë dhe zgjedhje të tjera, të cilat në fund na dhanë një mandat më të fortë dhe një votëbesim më të madh. Ndërsa, në mandatin tonë të kaluar, përfunduam mandatin e parë të plotë qeverisës në historinë e vendit që nga pavarësia.

Për ne, të qenit të qendrës së majtë nuk ishte thjesht një deklaratë politike. Kjo duhej të kishte kuptim në praktikë. Ne kemi zbatuar politika sociale në një shkallë që nuk ishte parë më parë në vend: arsimi i lartë falas, mbështetje e re për nënat dhe familjet, rritje të buxheteve për shëndetësinë publike dhe subvencione për fermerët, si dhe politika që synojnë t’u japin njerëzve mundësi më të barabarta për të marrë pjesë në jetën ekonomike dhe shoqërore të vendit tonë.

Sepse demokracia, për mua, nënkupton edhe një ndjenjë themelore të barazisë. Te Kontrata Sociale, Ruso shkruante se një sistem i mirë ligjor mbështetet në liri dhe barazi dhe se, sa i përket pasurisë, “asnjë qytetar nuk duhet të jetë aq i pasur sa të mund ta blejë një tjetër dhe asnjë aq i varfër sa të detyrohet ta shesë veten”.

Por barazia nuk mund të nënkuptojë vetëm shpërndarjen e asaj që ke. Ajo duhet të nënkuptojë edhe krijimin e gjërave të reja për t’u shpërndarë. Prandaj, inovacioni mund të jetë një mjet për barazi.

Kosova është një vend i ri dhe inovativ. Mosha mesatare e popullsisë sonë është 35 vjeç dhe shërbimet e ndërlidhura me teknologjinë tashmë përbëjnë rreth 6% të PBB-së sonë, duke qenë një pjesë në rritje e ekonomisë sonë. Marrëveshje si ajo e tregtisë së lirë me vendet e EFTA-s – Zvicrën, Lihtenshtajnin, Norvegjinë dhe Islandën – do të na ndihmojnë ta zhvillojmë edhe më tej këtë sektor.

Për ne, inovacioni shpesh ka qenë domosdoshmëri. Na është dashur të gjejmë mënyra për të mbetur të lidhur me botën edhe kur ishim jashtë Bashkimit Evropian dhe përballeshim me kufizime të vizave për udhëtim në Zonën Schengen, deri në hyrjen në fuqi të liberalizimit të vizave në janar të vitit 2024.

Kostoja e të qenit të lidhur me botën ishte e jashtëzakonshme, por ruajtja e këtyre lidhjeve ishte thelbësore.

Dhe këtu dëshiroj të përmend rolin e jashtëzakonshëm të diasporës sonë. Ajo ka qenë një urë e gjallë dhe dinamike ndërmjet Kosovës dhe pjesës tjetër të botës, dhe pa të vendi ynë nuk do të ishte aty ku është sot. Pothuajse një e treta e popullit tonë ka jetuar jashtë vendit. Në këtë kuptim, ne kemi jetuar në Evropë edhe pa qenë institucionalisht pjesë e Bashkimit Evropian. Izolimi që kemi përjetuar, fatmirësisht, nuk u shndërrua kurrë në izolim të plotë nga bota.

Kemi një komunitet të konsiderueshëm në Zvicër, që përfaqëson rreth 3% të popullsisë së atij vendi, mbi gjysmë milioni kosovarë në Gjermani, si dhe komunitete të mëdha në Shtetet e Bashkuara dhe në shumë vende të tjera, përfshirë Francën. Në Francë kemi një diasporë prej rreth 60 mijë personash me prejardhje nga Kosova, disa prej të cilëve pata kënaqësinë t’i takoja dje këtu në Paris.

Kompania jonë e parë teknologjike që arrin vlerën prej një miliard eurosh, e para që bëhet kompani unicorn, fare mirë mund të krijohet nga pjesëtarë të diasporës sonë që punojnë në Kosovë.

Përmes investimeve, punës në distancë, ndërmarrësisë dhe shkëmbimit të njohurive, dëshirojmë t’i forcojmë edhe më tej këto lidhje gjatë këtij mandati. Ajo që nisi si domosdoshmëri e historisë sonë është shndërruar në një nga mundësitë më të mëdha për të ardhmen tonë.

Një fushë tjetër ku bindjet tona politike janë përkthyer në veprime konkrete është politika e mbrojtjes. Ne jemi përballur me një rrezik të dyfishtë. Së pari, luftën e Rusisë kundër Ukrainës, e cila e ka ndryshuar rrënjësisht mjedisin e sigurisë në Evropë. Dhe së dyti, faktin se Serbia mbetet aleate e ngushtë e Rusisë, me politika që vazhdojnë të përbëjnë kërcënim për sigurinë e vendit tonë.

Rusia ka ngritur atë që e quan qendër humanitare në Nish, 160 kilometra larg kryeqytetit të Kosovës, Prishtinës, pikërisht përtej kufirit tonë, në atë që ne e konsiderojmë përpjekje për të krijuar një barasvlerësim të rremë me ndërhyrjen humanitare të NATO-s në Kosovë. Kjo qendër ka ngritur prej kohësh shqetësime lidhur me aktivitete të mundshme të inteligjencës. Gjithashtu, ka pasur shqetësime për përfshirjen e Rusisë në strukturat e mbrojtjes dhe sigurisë së Serbisë.

Serbia mban 48 baza ushtarake dhe të xhandarmërisë për operacione të avancuara përgjatë kufirit tonë, ndërsa Kremlini ka themeluar një zyrë brenda Ministrisë së Mbrojtjes së Serbisë.

Pasojat e këtij mjedisi të sigurisë i kemi parë në sulmin në Banjskë të vitit 2023, një inkursion që synonte aneksimin e veriut të vendit tonë sipas modelit të Krimesë dhe që institucionet e Bashkimit Evropian e dënuan si sulm terrorist ndaj vendit tonë. Këto nuk janë shqetësime abstrakte për ne.

Gjatë katër viteve të fundit, i kemi rritur ndjeshëm shpenzimet për mbrojtjen, duke tejkaluar vazhdimisht 2% të PBB-së. Të gjitha blerjet tona ushtarake i kemi bërë nga shtetet anëtare të NATO-s.

Qëllimi i këtyre investimeve nuk është vetëm forcimi i kapaciteteve tona mbrojtëse. Është të sigurojmë që qytetarët tanë të mund të jetojnë të sigurt dhe që Kosova, si vend demokratik, të bëhet kontribuuese më e madhe në sigurinë e rajonit tonë përmes NATO-s.

Por Kosova është edhe një kujtesë për diçka tjetër: fuqinë e veprimit të përbashkët. Vendi ynë u krijua përmes një vendosmërie kolektive, të udhëhequr nga vlerat, për të sjellë paqe, për t’i dhënë fund vuajtjeve dhe për të mbrojtur parime që i tejkalojnë kufijtë kombëtarë. Mendoj se kjo përvojë është veçanërisht e rëndësishme sot.

Dallimi ndërmjet asaj që është vendore dhe asaj që është ndërkombëtare është bërë gjithnjë e më i vështirë për t’u ruajtur. Bota përballet me probleme që nuk mund të zgjidhen nga asnjë shtet apo komb i vetëm, i madh apo i vogël.

Për ne, përvoja e veprimit të përbashkët na çon natyrshëm drejt rrugës sonë evropiane dhe drejt NATO-s. Bashkimi Evropian përfaqëson jo vetëm një model ekonomik dhe një bashkësi politike, por gjithnjë e më shumë edhe një pjesë thelbësore të arkitekturës së sigurisë së Evropës.
Dhe besoj se nuk mund të vazhdojmë më ta mendojmë Kosovën dhe vende të ngjashme si vende që qëndrojnë diku në periferi. Nuk mund të ketë një Evropë të dorës së dytë. Nuk ka më periferi.

Në këtë drejtim, Kosova përballet me tri dilema të rëndësishme dhe të ndërlidhura.

E para ka të bëjë me qasjen e Bashkimit Evropian ndaj Ballkanit Perëndimor. Zgjerimi ka marrë një urgjencë të re që nga lufta e Rusisë kundër Ukrainës, por kjo urgjencë e ripërtërirë nuk duhet të çojë drejt një Evrope ku disa vende mirëpriten, ndërsa të tjerat përballen me një rrugë të paqartë.

E dyta ka të bëjë me normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë. Ky proces duhet të përfshijë përgjegjësinë për sulmin terrorist në Banjskë, duke filluar me dorëzimin e Milan Radoiçiqit, arkitektit kryesor të tij, në mënyrë që ai të përballet me drejtësinë.

Ky duhet të jetë gjithashtu një proces përmes të cilit qeveria e Serbisë, e cila së fundmi ka kaluar nëpër një ndryshim të udhëheqjes, të arrijë ta njohë realitetin e shekullit XXI: Kosova është shtet i pavarur, i njohur nga mbi 120 shtete. Dhe Serbia duhet ta braktisë fushatën e saj agresive kundër njohjes sonë ndërkombëtare, përfshirë instrumentalizimin e kundërshtimit të Rusisë ndaj anëtarësimit tonë në organizatat ndërkombëtare.

Çështja e tretë, e ndërlidhur ngushtë me dialogun me Serbinë, është njohja e Kosovës nga pesë shtetet anëtare të Bashkimit Evropian dhe katër shtetet anëtare të NATO-s që ende nuk e kanë njohur atë. Besojmë se ato duhet ta kuptojnë se rrethanat në të cilat lindi vendi ynë, represioni, spastrimi etnik dhe gjenocidi që përjetoi populli ynë, nuk mund të barazohen thjesht me lëvizjet separatiste me të cilat nganjëherë bëhen paralele.

Si çlirimi ynë, ashtu edhe demokracia që kemi ndërtuar që nga pavarësia, meritojnë vendin e tyre të merituar në një Bashkim Evropian më të fortë. Prandaj, këto tri çështje apo dilema mund të jenë çështje apo dilema për të tjerët. Ne nuk shohim alternativë ndaj Bashkimit Evropian dhe NATO-s, sepse nuk duam asnjë alternativë ndaj Bashkimit Evropian dhe NATO-s.

Dëshiroj ta përmbyll duke iu rikthyer rrugëtimit tim politik, i cili nisi me aktivizmin dhe me bindjen se rrethanat në të cilat gjendemi nuk janë domosdoshmërisht rrethana që duhet t’i pranojmë. Sot, si Kryeministër, kjo bindje mbetet e rëndësishme për mua. Por qeverisja më ka mësuar gjithashtu se vlerat politike duhet të ruhen jo vetëm në përpjekjen për të fituar pushtetin, por edhe në përgjegjësinë e përditshme të ushtrimit të tij.

Ato kërkojnë institucione, sigurisht. Por kërkojnë edhe bindje, pjesëmarrje, durim, diplomaci dhe gatishmëri për të vazhduar ta sfidojmë veten.
Vlerat që ju sjellin në politikë kanë rëndësi. Por po aq rëndësi ka edhe ajo që bëni me këto vlera kur ju jepet përgjegjësia për t’i vënë ato në jetë.

*Fjala e Kryeministrit të Kosovës në takim me studentë të Paris School of International Affairs