Kosova përballë testit të ekonomisë së qëndrueshme

Banka Botërore vlerëson se ekonomia e Kosovës do të rritet me 3.6 për qind në vitin 2026. Por pas shifrave pozitive fshihet një realitet më kompleks. Importet vazhdojnë të dominojnë, eksportet e mallrave mbeten të dobëta, remitencat luajnë rol të madh në konsum, ndërsa një pjesë e reformave të lidhura me fondet evropiane nuk u përmbushën brenda afateve. Rritja është e pranishme, por pyetja kryesore mbetet se sa po e ndryshon ajo ekonominë e vendit.

Ekonomia do rritet, problemet e njëjta

Një ekonomi mund të rritet dhe, megjithatë, të vazhdojë të përballet me të njëjtat probleme që e kanë përcjellë për vite me radhë. Mund të shënojë rritje të prodhimit të brendshëm bruto, të ketë më shumë konsum, të tërheqë investime dhe të regjistrojë rritje të pagave, por prapëseprapë të mos arrijë të krijojë një bazë të fortë prodhuese, eksporte të qëndrueshme dhe vende pune që mbështeten në produktivitet. Kjo është njëra prej konstatimeve që del nga raporti i fundit i Bankës Botërore për Ballkanin Perëndimor, të publikuar në tetor 2026.

Për Kosovën, raporti paraqet një ekonomi që vazhdon të rritet dhe që ka treguar njëfarë qëndrueshmërie përballë goditjeve të jashtme, por që ende nuk ka arritur ta shndërrojë këtë rritje në ndryshim të thellë strukturor. Në pamje të parë, shifrat japin arsye për optimizëm. Ekonomia e Kosovës u rrit me 5.4 për qind në tremujorin e parë të vitit 2026, ndërsa Banka Botërore parasheh rritje vjetore prej 3.6 për qind. Për dy vitet pasuese, parashikimet janë 3.8 për qind për vitin 2027 dhe 3.9 për qind për vitin 2028.

Por rritja ekonomike nuk është e vetmja shifër që duhet lexuar. Më e rëndësishme është të kuptohet se nga vjen ajo, kush përfiton prej saj dhe nëse po krijon mundësi që ekonomia të mbështetet më pak në konsum e më shumë në prodhim, investime produktive dhe eksport.

Një ekonomi që blen shumë më tepër sesa shet

Një prej dobësive më të dukshme të ekonomisë së Kosovës mbetet raporti ndërmjet importeve dhe eksporteve. Sipas të dhënave të raportit, eksportet e mallrave përbëjnë vetëm rreth 8.1 për qind të bruto produktit vendor, ndërsa importet arrijnë në 55.6 për qind. Ndërkaq, deficiti tregtar i mallrave vlerësohet në rreth 28.3 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto, PBB. Këto shifra tregojnë një problem që nuk mund të shpjegohet vetëm me rritjen e kërkesës së konsumatorëve. Ato pasqyrojnë edhe kufizimet e kapaciteteve prodhuese vendore dhe vështirësitë e bizneseve për të konkurruar në tregjet ndërkombëtare.

Kosova importon një pjesë të madhe të produkteve që konsumon, nga ushqimet dhe pajisjet deri te makineritë, karburantet dhe mallrat e përpunuara. Në anën tjetër, baza e prodhimit vendor dhe numri i kompanive që arrijnë të eksportojnë në mënyrë të vazhdueshme mbeten të kufizuara.
Deficiti tregtar nuk nënkupton automatikisht se çdo import është problem. Një ekonomi që zhvillohet ka nevojë të importojë makineri, teknologji dhe lëndë të para. Problemi lind kur importet e konsumit mbeten shumë të larta, ndërsa prodhimi vendor nuk arrin të zëvendësojë një pjesë të tyre dhe as të krijojë produkte konkurruese për eksport.

Në këtë kuptim, rritja e konsumit mund të jetë një shtytës i aktivitetit ekonomik, por nuk është e mjaftueshme për të garantuar zhvillim afatgjatë. Nëse kërkesa shtohet kryesisht përmes blerjes së produkteve të importuara, një pjesë e madhe e parasë largohet nga ekonomia vendore, në vend që të qarkullojë përmes prodhimit, punësimit dhe investimeve brenda vendit.

Eksportet po rriten, por sfida është të qëndrojnë në treg

Megjithatë, raporti nuk paraqet vetëm dobësi. Eksportet e mallrave të Kosovës janë rritur me rreth 19 për qind, ndërsa eksportet e shërbimeve me rreth 13 për qind. Mbi 80 për qind e eksporteve të përgjithshme lidhen me shërbimet, çka tregon rëndësinë në rritje të sektorëve si teknologjia informative, shërbimet profesionale dhe aktivitetet e tjera që mund të ofrohen përtej kufijve pa pasur nevojë për transport fizik të mallrave.

Kjo është një mundësi e rëndësishme për Kosovën. Shërbimet mund të krijojnë vende pune, të sjellin të ardhura nga jashtë dhe të ndihmojnë në diversifikimin e ekonomisë. Por rritja e eksporteve nuk duhet të ngatërrohet me zgjidhjen e problemit të konkurrueshmërisë.
Raporti i Bankës Botërore e vendos theksin te një çështje që shpesh mbetet jashtë diskutimit publik: sa gjatë arrijnë bizneset të qëndrojnë në tregjet e huaja?

Sipas raportit, vetëm rreth 39 për qind e ndërmarrjeve të reja eksportuese në rajonin e Ballkanit Perëndimor arrijnë të mbijetojnë vitin e parë. Ndërsa vetëm 1 deri në 4 për qind arrijnë të jenë ende aktive në eksport pas pesë vjetësh. Këto të dhëna janë rajonale dhe nuk duhet të lexohen si përqindje ekskluzivisht për Kosovën. Megjithatë, ato tregojnë një sfidë që prek edhe bizneset kosovare. Hyrja në një treg të huaj është vetëm hapi i parë. Qëndrimi në atë treg kërkon cilësi të qëndrueshme, standarde të njohura, kapacitete prodhuese, logjistikë efikase, financim dhe rregulla të parashikueshme.

Një kompani mund të arrijë të shesë produktin e saj jashtë vendit një herë, por kjo nuk do të thotë se ka ndërtuar një marrëdhënie të qëndrueshme me blerësit ndërkombëtarë. Për të qenë eksportues afatgjatë, biznesi duhet të jetë në gjendje të prodhojë në mënyrë të vazhdueshme, të përmbushë afatet, të ruajë cilësinë dhe të përballojë konkurrencën. Këtu qëndron dallimi ndërmjet një rritjeje të përkohshme të eksporteve dhe ndërtimit të një ekonomie eksportuese.

Remitencat, mbështetje e rëndësishme, por jo zëvendësim i prodhimit

Një pjesë e rëndësishme e aktivitetit ekonomik në Kosovë vazhdon të mbështetet në të ardhurat që vijnë nga jashtë. Remitencat e diasporës, investimet e huaja dhe të ardhurat nga shërbimet ndihmojnë në financimin e konsumit, investimeve dhe deficitit të llogarisë rrjedhëse.

Sipas projeksioneve të raportit, remitencat vlerësohen në rreth 11.2 për qind të PBB-së, ndërsa investimet e huaja direkte neto në rreth 5.4 për qind. Deficiti i llogarisë rrjedhëse parashihet të jetë rreth 8.4 për qind të PBB-së.

Roli i diasporës në ekonominë e Kosovës është i pamohueshëm. Paratë që dërgohen nga jashtë ndihmojnë familjet, financojnë arsimin, shëndetësinë, ndërtimin e banesave dhe konsumin e përditshëm. Në shumë raste, ato janë edhe një mbështetje e rëndësishme për familjet që nuk kanë të ardhura të mjaftueshme nga tregu i punës.

Por remitencat nuk mund të trajtohen si zëvendësim i një ekonomie që prodhon. Ato mund ta mbajnë konsumin në nivel të lartë, por nuk krijojnë vetvetiu fabrika, teknologji, kapacitete eksportuese apo vende pune produktive.

Edhe investimet e huaja duhet të vlerësohen jo vetëm sipas shumës së parave që hyjnë në vend, por edhe sipas sektorëve ku orientohen. Investimi që krijon kapacitete prodhuese, transferon teknologji, punëson njerëz dhe gjeneron eksporte ka ndikim tjetër nga investimi që kryesisht shkon në pasuri të paluajtshme ose aktivitete me qarkullim të kufizuar ekonomik.

Prandaj, sfida e Kosovës nuk është vetëm të tërheqë më shumë para nga jashtë, por të krijojë kushte që këto para të shndërrohen në aktivitet ekonomik që prodhon vlerë të shtuar brenda vendit.

Rritja e inflacionit nuk ndihet njësoj në çdo familje

Një tjetër tregues që kërkon vëmendje është inflacioni. Raporti evidenton presion të vazhdueshëm mbi çmimet, me inflacion të përgjithshëm rreth 6.5 për qind për sivjet. Çmimet e ushqimeve janë rritur me rreth 6 për qind, ndërsa karburantet me rreth 14 për qind. Inflacioni bazë, që përjashton disa kategori me çmime më të luhatshme, vlerësohet rreth 5.2 për qind.

Për qytetarët, këto përqindje nuk janë thjesht tregues makroekonomikë. Ato përkthehen në shpenzime më të larta për ushqim, transport, energji dhe nevoja të tjera të përditshme.

Efekti i inflacionit nuk është i njëjtë për të gjitha familjet. Familjet me të ardhura të ulëta shpenzojnë një pjesë më të madhe të buxhetit për ushqim, energji dhe strehim. Për këtë arsye, rritja e çmimeve të produkteve bazë mund t’i godasë ato më rëndë sesa familjet me të ardhura më të larta.

Në këtë kontekst, rritja ekonomike duhet të lexohet së bashku me fuqinë blerëse. Nëse pagat rriten, por çmimet rriten me ritëm të ngjashëm ose më të shpejtë, përmirësimi real i standardit të jetesës mund të jetë më i vogël nga sa sugjerojnë shifrat nominale.

Raporti përmend edhe rritjen e pagës minimale në faza, nga 350 në 425 euro dhe më pas në 500 euro. Ky ndryshim ka rëndësi për punëtorët me të ardhura më të ulëta, por ndikimi i tij duhet të vlerësohet në raport me çmimet, produktivitetin dhe aftësinë e bizneseve për të përballuar kostot e punës.

Në të dhënat për rritjen reale të pagave shfaqen edhe dallime ndërmjet serive statistikore dhe të dhënave administrative. Raporti përmend shifra të ndryshme, përfshirë rreth 4.8 për qind në një seri rajonale dhe rreth 9 për qind në të dhënat administrative. Këto nuk duhen krahasuar drejtpërdrejt pa marrë parasysh metodologjinë dhe grupet që mbulojnë.

Kjo është arsyeja pse debati për pagat nuk duhet të kufizohet te shuma e publikuar. Pyetja thelbësore është se çfarë mund të blejë një punëtor me pagën e tij dhe nëse rritja e të ardhurave po shoqërohet me rritje të produktivitetit dhe siguri më të madhe ekonomike.

Punësimi i grave mbetet e ulët

Në tregun e punës, raporti evidenton rritje të punësimit prej rreth 4.6 për qind. Ky është zhvillim pozitiv, por nuk e mbyll debatin për dobësitë strukturore të tregut të punës në Kosovë. Një prej problemeve më të dukshme mbetet pjesëmarrja e ulët e grave në fuqinë punëtore. Sipas të dhënave të përmendura në raport, pjesëmarrja e grave në tregun e punës ishte rreth 32.2 për qind në vitin 2025, ndër nivelet më të ulëta në rajon. Kjo do të thotë se një pjesë e madhe e potencialit ekonomik të vendit mbetet jashtë aktivitetit formal. Pengesat lidhen me kujdesin për fëmijët dhe familjen, mungesën e shërbimeve mbështetëse, mundësitë e kufizuara të punësimit, dallimet në paga dhe vështirësitë për të hyrë ose për t’u rikthyer në tregun e punës.

Pjesëmarrja më e madhe e grave nuk është vetëm çështje e barazisë. Ajo është edhe çështje ekonomike. Një vend që nuk arrin ta shfrytëzojë një pjesë të konsiderueshme të fuqisë së tij punëtore e kufizon potencialin për rritje, për të ardhura më të larta dhe për zhvillim të bizneseve. Edhe cilësia e vendeve të punës mbetet thelbësore. Rritja e numrit të të punësuarve është lajm i mirë, por jo çdo vend pune ofron siguri, pagë të mjaftueshme, kontratë të rregullt apo mundësi për avancim profesional. Për këtë arsye, politikat e punësimit duhet të maten jo vetëm me numrin e vendeve të reja, por edhe me qëndrueshmërinë dhe produktivitetin e tyre.

Të hyrat po rriten, por shpenzimet ecin më shpejt

Në aspektin fiskal, raporti evidenton rritje të të hyrave publike prej rreth 9 për qind, por edhe rritje të shpenzimeve prej rreth 19 për qind. Deficiti buxhetor parashihet në rreth 0.9 për qind të PBB-së, ndërsa borxhi publik dhe ai i garantuar në rreth 18.2 për qind. Niveli i borxhit publik mbetet relativisht i ulët krahasuar me shumë ekonomi të tjera, por kjo nuk e përjashton nevojën për disiplinë në shpenzime. Rritja më e shpejtë e shpenzimeve sesa e të hyrave kërkon vëmendje, veçanërisht nëse një pjesë e shpenzimeve nuk shndërrohet në investime që rrisin produktivitetin.

Një buxhet nuk duhet të vlerësohet vetëm nga madhësia e tij, por edhe nga ajo që arrin të prodhojë. Investimet në arsim, shëndetësi, energji, infrastrukturë dhe teknologji mund të krijojnë përfitime afatgjata, nëse projektet përgatiten mirë dhe realizohen në kohë.

Në anën tjetër, shpenzimet që rrisin konsumin për një periudhë të shkurtër mund të kenë ndikim të kufizuar në kapacitetet prodhuese të vendit. Kjo nuk do të thotë se mbështetja sociale apo rritja e pagave publike nuk kanë rëndësi, por se ato duhet të shoqërohen me politika që e bëjnë ekonominë më produktive dhe më pak të varur nga injektimi i vazhdueshëm i parasë në konsum.

Reformat, 111 hapa në letër, afatet në praktikë

Një prej çështjeve që meriton vëmendje të veçantë është zbatimi i reformave të planifikuara nga vetë institucionet e Kosovës. Këtu nuk bëhet fjalë vetëm për rekomandime të Bankës Botërore, por për një agjendë konkrete të negociuar me Bashkimin Evropian dhe të miratuar nga Qeveria.
Agjenda e Reformave në kuadër të Instrumentit të BE-së për Reforma dhe Rritje parasheh 111 hapa reformues deri në fund të vitit 2027. Ajo përfshin pesë fusha kryesore, duke u nisur nga administrata dhe financat publike, tranzicionin e gjelbër dhe digjital, zhvillimin e sektorit privat dhe klimën e biznesit, kapitalin njerëzor dhe tregun e punës, si dhe sundimin e ligjit.

Për zbatimin e kësaj agjende, Kosova mund të përfitojë deri në 882.6 milionë euro nga instrumenti evropian, në formë grantesh dhe kredish afatgjata. Por këto mjete nuk janë një shumë që disbursohet automatikisht. Pagesat lidhen me përmbushjen e hapave të caktuar reformues dhe me vlerësimin e institucioneve evropiane. Në mbledhjen e Këshillit Ministror për Integrim Evropian, më 25 shtator 2026, Kryeministria njoftoi se Qeveria kishte raportuar në Bruksel zbatimin e 20 hapave reformues deri më 30 qershor, të lidhur me 153.3 milionë euro fonde të Bashkimit Evropian. Por në të njëjtin njoftim sqarohej se Komisioni Evropian ende po e vlerësonte raportimin dhe kërkesën për lirimin e mjeteve. Pra, raportimi i hapave të përmbushur nga institucionet vendore nuk nënkuptonte se paratë ishin transferuar tashmë në buxhet.

Më domethënëse është ajo që vetë Qeveria pranoi lidhur me afatin e 30 qershorit. Sipas deklarimit të kryeministrit Albin Kurti në të njëjtën mbledhje, nga 13 reforma që kishin afat deri atëherë, gjashtë nuk ishin zbatuar me kohë. Si pasojë, nga 90.7 milionë euro të lidhura me atë afat, më shumë se 40 milionë euro nuk ishin përfituar.

Kryeministri ia atribuoi mosrealizimin e këtyre hapave bllokadës në Parlament, e cila kishte penguar miratimin e ligjeve të nevojshme. Ky shpjegim është qëndrimi i paraqitur nga Qeveria, por fakti i rëndësishëm për publikun mbetet se afati nuk u përmbush dhe se një pjesë e fondeve të lidhura me reformat nuk u përfitua në kohë.

Në të njëjtën mbledhje, Qeveria bëri të ditur se 22 reforma të tjera, me vlerë të lidhur prej 131.4 milionë eurosh, kishin afat deri në fund të dhjetorit 2026. Tetë prej tyre kërkonin veprime nga Parlamenti dhe lidhen me dhjetë projektligje që duhej të procedoheshin brenda afatit.

Kjo e bënte funksionimin e institucioneve një çështje me pasoja të drejtpërdrejta ekonomike. Përtej debatit politik, mosmiratimi i ligjeve mund të ndikojë në përfitimin e fondeve që janë paraparë për reforma, investime dhe përmirësim të administrimit publik.

Qeveria ka argumentuar se vonesat nuk nënkuptojnë se reformat janë braktisur, por se rrezikohen fondet e lidhura me afatet. Megjithatë, për qytetarët dhe bizneset, një reformë e paralajmëruar nuk prodhon përfitime derisa të miratohet, të zbatohet dhe të japë rezultate konkrete. Prandaj, bilanci i reformave duhet të matet jo vetëm me numrin e strategjive të miratuara apo me deklaratat për përkushtim, por me ligjet e miratuara, procedurat e thjeshtuara, shërbimet e përmirësuara dhe investimet që realizohen.

Energjia, arsimi dhe klima e biznesit: pengesat që nuk zgjidhen me një vendim

Përtej reformave të lidhura me fondet evropiane, raporti i Bankës Botërore e vendos theksin te pengesat që ndikojnë drejtpërdrejt në aftësinë e bizneseve për të konkurruar.
Energjia mbetet një faktor i rëndësishëm për prodhimin dhe investimet. Bizneset kanë nevojë për furnizim të qëndrueshëm, çmime të parashikueshme dhe infrastrukturë që u mundëson planifikimin e kostove. Kur energjia është e pasigurt ose e shtrenjtë, kompanitë e kanë më të vështirë të konkurrojnë me prodhuesit në tregjet e tjera.

Në arsim, sfida nuk lidhet vetëm me numrin e të diplomuarve, por me përputhjen e aftësive të tyre me nevojat e ekonomisë. Nëse tregu i punës kërkon aftësi teknike, digjitale dhe profesionale që sistemi arsimor nuk arrin t’i ofrojë, bizneset përballen me mungesë të fuqisë punëtore të kualifikuar, ndërsa të rinjtë me vështirësi për të gjetur punë që përputhet me përgatitjen e tyre. Edhe klima e biznesit kërkon më shumë sesa miratim të ligjeve të reja. Procedurat administrative, licencat, inspektimet, certifikimet dhe kërkesat e ndryshme mund të krijojnë kosto shtesë për kompanitë, veçanërisht për ndërmarrjet e vogla që nuk kanë kapacitete të mëdha financiare dhe administrative.

Banka Botërore argumenton se pengesat tregtare nuk krijohen vetëm në kufi. Një pjesë e madhe e kostove lind edhe brenda vendeve, përmes rregullave dhe procedurave që e vështirësojnë qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve. Në nivel rajonal, raporti vlerëson se masat jotarifore shtojnë kosto të konsiderueshme, ndërsa kufizimet në shërbime janë veçanërisht të larta.
Kjo do të thotë se konkurrueshmëria nuk ndërtohet vetëm duke u kërkuar bizneseve të prodhojnë më shumë. Atyre duhet t’u krijohet mundësia të prodhojnë me kosto të arsyeshme, të marrin shërbime publike pa vonesa të panevojshme dhe të kenë qasje në tregje ku rregullat janë të qarta dhe të parashikueshme.

Çfarë duhet të ndryshojë që rritja të bëhet zhvillim?

Mesazhi kryesor i raportit të Bankës Botërore nuk është se ekonomia e Kosovës nuk po rritet. Përkundrazi, ekonomia ka treguar qëndrueshmëri dhe ka disa sektorë me potencial të dukshëm. Por rritja ekonomike nuk mjafton nëse nuk shoqërohet me ndryshim të strukturës së saj. Kosovës i duhet një bazë më e gjerë prodhuese, më shumë kompani që eksportojnë në mënyrë të vazhdueshme dhe një treg pune që përfshin më shumë gra e të rinj. I duhet një sistem arsimor më i lidhur me nevojat e ekonomisë, furnizim më i sigurt me energji dhe administratë që nuk e shndërron çdo procedurë në pengesë për investim.

Po aq e rëndësishme është që reformat e miratuara të mos mbeten në dokumente. Agjenda me 111 hapa dhe fondet evropiane prej qindra milionë eurosh përbëjnë një mundësi konkrete. Por përfitimi i tyre kërkon institucione funksionale, koordinim ndërmjet Qeverisë dhe Parlamentit, përgatitje të ligjeve dhe zbatim në kohë.

Edhe vetë bizneset duhet të kalojnë nga modeli i mbështetjes kryesisht në tregun e brendshëm drejt investimit në cilësi, teknologji, aftësi profesionale dhe standarde ndërkombëtare. Pa këto ndryshime, rritja e eksporteve mund të mbetet e përqendruar në pak sektorë dhe e ekspozuar ndaj luhatjeve të tregjeve.

Në fund, sfida e Kosovës nuk është vetëm të arrijë një përqindje më të lartë të rritjes ekonomike në raportin e ardhshëm. Sfida është që kjo rritje të shihet në vende pune më të mira, në paga që ruajnë fuqinë blerëse, në produkte vendore që konkurrojnë jashtë vendit, në më pak varësi nga importet dhe në shërbime publike që funksionojnë. Sepse rritja ekonomike matet me shifra, por zhvillimi i një vendi matet me ndryshimet që qytetarët arrijnë t’i ndiejnë.

Dhe për Kosovën, ky mbetet testi që ende nuk është përfunduar.