Parajsë pushimesh apo ferr urban?

Rio de Zhaneiro është një ogur i mirë për pjesën tjetër të Brazilit. Politikanët vendorë janë të zhytur në korrupsion dhe lidhje kriminale, shkruan The Economist

Rio de Zhaneiro, metropoli brazilian i ndriçuar nga dielli, gumëzhin nga vizitorët e huaj. Numri i tyre arriti në 2.1 milionë në vitin 2025, me rritje 45% krahasuar me një vit më parë. Për ta, Rio është një fantazi ekzotike, me ujëra vezulluese dhe kodra të mbuluara me pyje tropikale.

Ata pijnë caipirinha të ëmbla ose birrë të freskët, të porositura nga shitës ambulantë që ecin lart e poshtë rërës me fuçi mbi supe.

Gratë me bikini kalojnë pranë tyre, burrat muskulozë ekspozohen në shëtitore dhe bëhen selfie me perëndimet ngjyrë pjeshke në sfond. Turistëve u pëlqen të vizitojnë Rion. Por sa mirë e njohin ata në të vërtetë?

Mjafton të shohësh lajmet më të fundit politike nga qyteti i dytë më i madh i Brazilit pas São Paulos. Së shpejti, Gjykata e Lartë do të vendosë nëse Guvernatori i Shtetit të Rios do të zgjidhet me votë popullore apo do të emërohet nga ligjvënësit vendorë.

Kjo sepse guvernatorit të mëparshëm, Claudio Castro, muajin e kaluar iu ndalua mbajtja e funksioneve publike për tetë vjet, pasi përdori në mënyrë të paligjshme para publike për të forcuar fushatën e tij elektorale në vitin 2022.

Kreu i asamblesë vendore, Rodrigo Bacellar, ndodhet gjithashtu në burg në pritje të gjyqit për lidhje të dyshuara me trafikantë droge, gjë që ai e mohon.

Të gjithë guvernatorët e zgjedhur të Rios në shekullin XXI janë burgosur ose shkarkuar për akuza që lidhen me korrupsionin. Është e vërtetë që dhuna është më pak problem sot sesa në vitet 1990.

Por ajo ende i kushton shtetit të Rios rreth 2 miliardë dollarë në vit, ose 1% të PBB-së lokale, sipas Konfederatës Kombëtare të Tregtisë.

Një politikan kundër elitave tradicionale, që shpreson të kandidojë në zgjedhjet presidenciale të këtij viti, ka premtuar madje të ndajë qytetin nga pjesa tjetër e Brazilit. Mirë se vini në anën tjetër të Rio de Zhaneiros: një xhungël urbane e mbushur me degëzimet e krimit dhe korrupsionit.

Qyteti ka plazhet e famshme të Ipanemës dhe Copacabanës, si dhe Leblonin, zonën me kodin postar më të shtrenjtë në Brazil. E njohur si zona jugore, kjo pjesë strehon vetëm 650 mijë banorë.

Por përtej kodrave ndodhen zonat ku jeton shumica e 12 milionë banorëve të metropolit. Aty ndodhen favelat e mbipopulluara, periferitë e klasës punëtore dhe banorët krenarë të Rio de Zhaneiros, të njohur si cariocas, të cilët janë braktisur nga politikanët. Një udhëtim nëpër këto lagje të jep pamjen e anës tjetër të Rios.

Urdhra marshimi

Niseni nga Maré, në zonën veriore, që ndodhet disa kilometra pas vijës bregdetare. Është një kompleks me 16 favela, i mbushur me shtëpi të rrënuara, të ndërtuara njëra mbi tjetrën si blloqe Jenga.

Mbi 140 mijë njerëz jetojnë në një sipërfaqe prej më pak se katër kilometrash katrorë. Një të shtunë në mëngjes, zona është e qetë, sepse shumica e banorëve flenë pas një feste me muzikë funk braziliane, një natë më parë.

Makina të vjedhura janë të shpërndara nëpër kompleks, me targat dhe xhamat e hequr. Nga maja e një kodre, pamja shtrihet drejt Complexo de Alemão, një tjetër favela, ku policia vrau mbi 130 persona gjatë një operacioni në tetor kundër Comando Vermelho, të njohur si CV, banda më e madhe e Rios.

Trupat e të vrarëve u lanë të kalbeshin në një pyll aty pranë, ku familjarët duhej t’i merrnin vetë. Operacione të tilla janë të pëlqyera dhe shpesh përdoren nga guvernatorë që kanë nevojë për një shtysë në popullaritet.

Kur pyetet nëse banorët e Maré u druhen më shumë policisë apo bandave, Raimundo, jo emri i tij i vërtetë, përgjigjet: “Le të themi vetëm se nuk e parapëlqejmë policinë”.

Për t’i mbajtur banorët pranë vetes, bandat ofrojnë drejtësi të shpejtë dhe shpërndajnë dhurata. Përdhunuesit dhe kriminelët problematikë dënohen me vdekje. Kamionët grabiten rregullisht dhe përmbajtja e tyre shpërndahet në zonë.

Shpesh bëhet fjalë për alkool, gaz gatimi ose vezë, por “së fundmi po shpërndanin edhe skuterë elektrikë”, thotë Raimundo. Dona Maria José ngre supet kur pyetet për bandat. “Çdo ditë ka një skandal me politikanët tanë, – thotë ajo. – Trafikantët e marrin shembullin nga lart”.

Dhe lart është po aq pis sa përroi i mbushur me ujëra të zeza që gjarpëron rreth Maré. Zoti Bacellar, për shembull, u ndalua më 27 mars, nën dyshimin se kishte penguar hetimin ndaj Thiego Raimundo dos Santos Silva, i njohur si T.H. Jóias, një zyrtar vendor i njohur për jetën luksoze, për të cilin policia thotë se ishte informator dhe furnizues armësh për CV-në. Bacellar i mohon akuzat.

Prokurorët pretendojnë se Silva, i cili u arratis gjatë një bastisjeje policore në shtëpinë e tij, ishte paralajmëruar nga Bacellar, i cili nga ana e tij kishte mësuar për operacionin nga gjyqtari që drejtonte çështjen.

Edhe vetë ai gjyqtar tani është në burg, me urdhër të Gjykatës së Lartë të fuqishme të Brazilit.

Silva akuzohet për pastrim parash përmes dyqaneve në Madureira, një lagje e gjallë e klasës punëtore në zemër të zonës veriore të Rios. Ai i quan akuzat “absurde” dhe i mohon ato.

Shumica e banorëve janë me ngjyrë, shumë prej tyre pasardhës të njerëzve të varfër që u dëbuan nga qendra e Rios gjatë një fushate “pastrimi urban” në vitet 1920. Shkolla më e vlerësuar e sambës në Rio ndodhet aty, krenaria e lagjes, e lyer rishtazi dhe e ruajtur nga një rojtar i zymtë.

Më pak të dukshme janë çiftet e karrigeve të vendosura në cepat e disa rrugëve, me një tavolinë të vogël mes tyre. Ato sinjalizojnë praninë e jogo do bicho, një lotari e paligjshme popullore. Bicheirosit, ose bastvënësit, shpesh financojnë shkollat e sambës dhe ushtrojnë ndikim politik.

Në shkurt, policia arrestoi Adilson Oliveira Coutinho Filho, një bicheiro të rëndësishëm dhe sponsor të një prej shkollave më të mëdha të sambës në Rio.

Ai po hetohej nën dyshimin se kishte urdhëruar vrasjen e një rivali dhe drejtonte një biznes cigaresh kontrabandë, që punësonte punëtorë në kushte të ngjashme me skllavërinë në Paraguai, gjë që ai e mohon.

Në pjesën perëndimore të qytetit sundon gjithashtu bota e krimit. Pikërisht aty, në vitet 1990, ish-policë formuan milici për të vrarë trafikantët dhe për të kryer vrasje me pagesë për kriminelë të tjerë.

Bicheirosit më të fuqishëm, për shembull, punësojnë ish-policë si truproja dhe vrasës me pagesë. Një prej më të suksesshmëve ishte Adriano da Nóbrega, ish-kapiten i forcës elitare të policisë, i cili më pas drejtoi një skuadër vrasësish.

Milicitë tani merren edhe me trafik dhe zhvatje, ndërsa paratë e tyre shpesh pastrohen në pasuri të paluajtshme vendore. Sipas studiuesve të Universitetit Federal Fluminense dhe një grupi organizatash bamirëse të fokusuara te siguria në Rio, rreth 1.7 milionë njerëz jetojnë nën kontrollin e milicive, afërsisht po aq sa ata që jetojnë nën kontrollin e CV-së.

Politikanët vendorë i toleruan për një kohë të gjatë. Por më pas bashkëpunëtorët e Nóbregës vranë një këshilltare vendore, Marielle Franco, dhe shoferin e saj në gusht 2018, pasi ajo kishte kritikuar projektet e paligjshme të ndërtimit të lidhura me milicitë.

Vrasja tronditi vendin dhe çoi në hetime federale. Në shkurt, Gjykata e Lartë e Brazilit dënoi Chiquinho Brazão, ish-deputet federal, dhe vëllanë e tij Domingos, anëtar i gjykatës së auditimit të Rios, me mbi 76 vjet burg për porositjen e vrasjes. Edhe ish-drejtori i policisë së shtetit u burgos, pasi kishte pranuar para për të sabotuar hetimet ndaj vëllezërve.

Nga favela te pushteti

Vrasësi i zonjës Franco, Ronnie Lessa, ishte snajper dhe tregtar armësh. Por ai kishte miq të fuqishëm. Vajza e tij pati për një kohë lidhje me një nga djemtë e Jair Bolsonaros, ish-presidentit të ekstremit të djathtë të Brazilit.

Një tjetër djalë i zotit Bolsonaro, Flávio, kishte punësuar gruan dhe nënën e Nóbregës kur ishte ligjvënës vendor. Nóbrega u vra në një përplasje me armë në vitin 2020.

Por marrëdhëniet me të dhe me familjen e tij mbeten nën vëzhgim, sidomos tani që Flávio është bërë një nga pretendentët kryesorë në garën presidenciale të tetorit. Ai thotë se nuk e dinte që të afërmit e Nóbregës ishin në listën e pagave të tij.

Cariocasit e lodhur kërkojnë masa drastike për të ndalur rënien e Rios. “Na duhet ndërhyrje federale këtu”, thotë Wellerson Milani, një banor vendas. “Si mund të kesh zgjedhje të pastra kur gjysma e qytetit kontrollohet nga grupe kriminale?”

Më 14 prill, Senati i Brazilit dëgjoi shqetësimet e tij. Një komision senatorësh që po heton krimin e organizuar në vend po shqyrton rekomandime, përfshirë edhe një që do të kërkonte veprim federal në Rio për të pastruar “infiltrimin sistemik” të krimit në institucionet publike. Brazilianët shpresojnë që rrëmuja e Rios të mos bëhet edhe e tyre./Monitor/