Shqipëria nuk po përfiton nga tregu i lirë me BE-në, industria humbet terren

Shqipëria ka siguruar prej vitesh akses preferencial në tregun e Bashkimit Europian, por nuk ka arritur ta shfrytëzojë atë për të zhvilluar një industri prodhuese konkurruese dhe për të rritur në mënyrë të qëndrueshme eksportet e mallrave.

Ndërsa 72.5 për qind e eksporteve shqiptare të mallrave drejtohen në vendet e BE-së, industria përpunuese po humbet peshë në ekonomi dhe eksportet e saj kanë rënë për të tretin vit radhazi.

Raporti i Progresit 2026 i Komisionit Europian evidenton se Shqipëria ka një nivel të lartë integrimi tregtar me BE-në, por përfitimet ekonomike janë kufizuar nga produktiviteti i ulët, mungesa e inovacionit dhe përqendrimi i prodhimit në aktivitete me vlerë të shtuar të kufizuar.

Marrëveshja e Stabilizim Asociimit, që hyri në fuqi në vitin 2009, i ka mundësuar Shqipërisë tregti pa tarifa doganore për shumicën e mallrave me BE-në. Liberalizimi tregtar kishte nisur edhe më herët, duke u dhënë bizneseve shqiptare mundësinë të shesin produktet e tyre në një nga tregjet më të mëdha dhe me fuqi blerëse më të lartë në botë.

Megjithatë, aksesimi i tregut nuk është shoqëruar me një transformim të ngjashëm të strukturës prodhuese të vendit vëren raporti i progresit. Në vitin 2025, pesha e industrisë në PBB zbriti në 10.1 për qind, ndërsa industria përpunuese përfaqësonte vetëm 6.5 për qind. Në të kundërt, ndërtimi e rriti peshën në 12.6 për qind të PBB-së, nga 11.9 për qind një vit më parë.

Kjo strukturë e ekonomisë pasqyron një orientim gjithnjë e më të madh të aktivitetit drejt sektorëve që mbështeten kryesisht në kërkesën e brendshme, pasuritë e paluajtshme dhe shërbimet, ndërsa aktivitetet prodhuese të orientuara drejt tregjeve ndërkombëtare po përballen me vështirësi në rritje.

Komisioni Europian vlerëson se rënia e eksporteve të industrisë përpunuese për tre vite radhazi nuk përbën vetëm një zhvillim ciklik, të lidhur me dobësimin e përkohshëm të kërkesës, por sinjalizon probleme më të thella strukturore të ekonomisë shqiptare.

Një pjesë e rëndësishme e prodhimit shqiptar mbetet e përqendruar në aktivitete që mbështeten te kostot relativisht të ulëta të fuqisë punëtore, në vend të teknologjisë, inovacionit dhe produkteve me vlerë të shtuar të lartë. Ky model është bërë gjithnjë e më pak konkurrues përballë rritjes së pagave dhe forcimit të monedhës vendase.

Sipas Komisionit, mbiçmimi i lekut dhe rritja e kostove të punës kanë dëmtuar konkurrueshmërinë e çmimeve të produkteve shqiptare në tregjet e jashtme. Ndikimi ka qenë veçanërisht i fortë në industrinë e tekstileve dhe këpucëve, ku një pjesë e madhe e prodhimit realizohet për porositës europianë.

Forcimi i lekut ul të ardhurat në monedhën vendase për kompanitë që faturojnë në euro, ndërsa shpenzimet për paga dhe një pjesë të kostove operative vijojnë të paguhen në lekë. Për sipërmarrjet me marzhe të ulëta fitimi, kjo e vështirëson ruajtjen e konkurrueshmërisë dhe financimin e investimeve të reja.. Raporti evidenton se produktiviteti i ulët, kapacitetet e kufizuara për inovacion dhe pjesëmarrja e dobët e bizneseve shqiptare në segmentet me vlerë të lartë të zinxhirëve europianë të prodhimit po kufizojnë potencialin e konvergjencës ekonomike të Shqipërisë me BE-në.

Në vend që integrimi tregtar të shoqërohej me zgjerimin e industrive që prodhojnë për tregun europian, ekonomia shqiptare po mbështetet gjithnjë e më shumë te eksportet e shërbimeve.

Sipas Komisionit Europian, eksportet e shërbimeve, veçanërisht ato të lidhura me udhëtimet dhe turizmin, janë dyfishuar ndërmjet viteve 2019 dhe 2024 dhe tashmë përfaqësojnë rreth 80 për qind të eksporteve totale të vendit. Por kjo ecuri pozitive ka bashkëjetuar me dobësimin e eksporteve të mallrave. Për pasojë, Shqipëria po e realizon gjithnjë e më shumë integrimin ekonomik ndërkombëtar nëpërmjet turizmit dhe shërbimeve, ndërsa prodhimi industrial nuk po arrin të përfitojë në të njëjtën masë nga mundësitë që ofron tregu europian.

Edhe përafrimi i standardeve të mallrave me BE-në ka ngecur

Përtej dobësive të sektorit prodhues, Shqipëria vijon të ketë probleme edhe në përgatitjen për funksionimin e plotë brenda tregut të përbashkët europian. Në Kapitullin 1, që lidhet me lëvizjen e lirë të mallrave, Komisioni Europian vlerëson se Shqipëria nuk ka bërë progres në përafrimin e legjislacionit gjatë periudhës së raportimit.

Legjislacioni për akreditimin, vlerësimin e përputhshmërisë dhe mbikëqyrjen e tregut mbetet vetëm pjesërisht i përafruar me standardet europiane.

Në shtator 2025, kërkesa e Drejtorisë së Përgjithshme të Standardizimit për anëtarësim të plotë në organizatat europiane CEN dhe CENELEC u refuzua, pasi legjislacioni i harmonizuar me BE-në nuk ishte plotësisht në fuqi dhe nuk zbatohej në mënyrë efektive.

Edhe kapacitetet e mbikëqyrjes së tregut mbeten të kufizuara. inspektorati Shtetëror i Mbikëqyrjes së Tregut kreu 895 inspektime gjatë periudhës së raportimit, rreth 400 më pak se në periudhën paraardhëse.  Përafrimi i standardeve teknike, sigurisë dhe cilësisë së produkteve ka rëndësi për aftësinë e bizneseve shqiptare për të konkurruar në tregun europian. Qasja preferenciale në aspektin doganor nuk i përjashton produktet nga detyrimi për të përmbushur kërkesat përkatëse teknike dhe rregullatore të BE-së.

Në vitin 2025, BE-ja përfaqësonte 57 për qind të tregtisë totale të mallrave të Shqipërisë, duke përthithur 72.5 për qind të eksporteve dhe duke furnizuar 51 për qind të importeve.

Pavarësisht këtij integrimi të lartë tregtar, ekonomia shqiptare nuk ka arritur ende të ndërtojë një bazë prodhuese që të përfitojë në mënyrë të qëndrueshme nga madhësia dhe mundësitë e tregut europian, vëren Raporti i progresit./Monitor/