Paqebërësit e rinj të botës

Autokracitë po marrin rolin e ndërmjetësit në konfliktet globale. Marrëveshjet që arrijnë nuk janë si më parë, shkruan The Economist 

Pakistani zakonisht shihet më shumë si burim problemesh gjeopolitike sesa si zgjidhje për to. Megjithatë, gjatë muajve të fundit, ai ka bërë më shumë se pothuajse çdo vend tjetër për t’i dhënë fund luftës mes Amerikës dhe Iranit.

Dhe Pakistani nuk është i vetmi ndërmjetës i pazakontë që ka ndërhyrë në konfliktet e fundit. Vetëm gjatë pesë viteve të fundit, Turqia ka ndërmjetësuar mes Rusisë dhe Ukrainës, Etiopisë dhe Somalisë, si dhe Pakistanit dhe Afganistanit.

Kina po përpiqet gjithashtu të pajtojë Afganistanin me Pakistanin.

Katari ka shërbyer si ndërmjetës mes Hamasit dhe Izraelit, mes Amerikës dhe talebanëve, si dhe ka luajtur rol në marrëveshjen e Amerikës me Iranin.

Në mbarë botën, ndërmjetësimi i paqes nga regjimet autokratike po kthehet në normë.

Në vitin 2025, një ose më shumë nga Kina, Katari, Arabia Saudite, Turqia dhe Emiratet e Bashkuara Arabe ishin të përfshira si ndërmjetës në të paktën 20 nga 53 proceset e paqes të regjistruara në botë, sipas School for a Culture of Peace, ECP, në Universitetin Autonom të Barcelonës.

Në të njëjtën kohë, ndërmjetësit tradicionalë të epokës së pasluftës, si Kombet e Bashkuara dhe demokracitë larg fushëbetejave, përfshirë Norvegjinë, Suedinë dhe Zvicrën, po përfshihen më pak ose me një rol më pak të dukshëm.

Ky ndryshim nuk do të thotë domosdoshmërisht se po arrihen më shumë apo më pak marrëveshje se më parë. Ashtu si homologët e tyre demokratikë, edhe autokratët shpesh dalin duarbosh. Por marrëveshjet që arrijnë të ndërmjetësojnë janë të ndryshme, si në stil, ashtu edhe në përmbajtje.

Së pari, duhen parë motivet. Autokratët tërhiqen nga ndërmjetësimi për të paktën tri arsye.

E para është prestigji dhe përfitimi politik në vend. Udhëheqësit ushtarakë të Pakistanit kanë shfrytëzuar rolin e tyre në bisedimet mes SHBA-së dhe Iranit për të krijuar imazhin e Pakistanit si një aleat i pazëvendësueshëm.

Presidenti turk, Recep Tayyip Erdoğan, i ka përdorur sukseset në ndërmjetësimin e konflikteve jashtë vendit për të forcuar mbështetjen në politikën e brendshme dhe për t’u paraqitur si një kampion i Jugut Global, vendet në zhvillim të Azisë, Afrikës dhe Amerikës Latine.

Një arsye tjetër për t’u përfshirë është parandalimi i krizave në fqinjësi. Gjatë këtij shekulli, Turqia është përballur me valë refugjatësh, ndërprerje të furnizimit me energji, ngadalësim ekonomik dhe sulme terroriste si pasojë e luftërave në kufijtë e saj.

“Turqia nuk mund të ketë siguri apo prosperitet të plotë nëse rajoni ynë mbetet i paqëndrueshëm”, thotë Timur Soylemez, ish-drejtues i ndërmjetësimit ndërkombëtar në Ministrinë e Jashtme të Turqisë. “Është shumë më pak e kushtueshme të menaxhosh këto konflikte dhe të parandalosh përshkallëzimin e tyre.”

Konfliktet tuaja, interesat e mia

Objektivat tregtare dhe gjeopolitike janë një faktor i tretë. Kina është përfshirë në ndërmjetësimin e luftës civile në Mianmar, kryesisht për të mbrojtur investimet e saj. Edhe Turqia e ka përdorur ndërmjetësimin për të ruajtur interesat ekonomike në vende si Iraku dhe Libia, si dhe për të krijuar mundësi të reja, si në Somali.

Varësia e madhe e Pakistanit nga importet e energjisë nga Gjiri Persik ndihmon në shpjegimin e rolit të tij të spikatur në çështjen iraniane. Po ashtu, Islamabadi synon të fitojë favorin e Washingtonit, në një kohë kur marrëdhëniet e SHBA-së me rivalin e tij kryesor, Indinë, janë afruar ndjeshëm.

Ndërmjetësuesit e rinj kanë disa avantazhe ndaj gardës së vjetër diplomatike. Turqia përdor identitetin e saj islam për t’u paraqitur si një ndërmjetëse më e besueshme për vendet myslimane sesa fuqitë perëndimore, thotë Pinar Tank, studiuese në Institutin për Kërkime mbi Paqen në Oslo.

Katari, nga ana tjetër, është i gatshëm të bisedojë me Hamasin, Iranin dhe talebanët, aktorë me të cilët shumë qeveri perëndimore nuk duan të komunikojnë drejtpërdrejt, ose për të cilët sanksionet dhe konsideratat politike e bëjnë dialogun shumë më të vështirë.

Edhe marrëveshjet që arrihen janë të ndryshme. Kur fuqitë demokratike perëndimore ndërmjetësonin marrëveshje në të kaluarën, ato zakonisht vinin theksin te të drejtat e njeriut, ndarja e pushtetit dhe reformat demokratike, thotë Allard Duursma, studiues në ETH Zurich.

Autokracitë e kanë zëvendësuar këtë model liberal me një qasje që fokusohet te stabiliteti, mundësitë ekonomike dhe tregtia.

Një nga shenjat më të dukshme, dhe ndoshta një nga faktorët që po e përshpejton këtë transformim, është zbehja e ndikimit të Kombeve të Bashkuara. Pjesa e konflikteve ku OKB-ja ka qenë e përfshirë si ndërmjetëse ka mbetur relativisht e qëndrueshme gjatë dekadës së fundit.

Por pesha e saj reale, e matur nga rastet kur ka marrë rolin udhëheqës në proceset e ndërmjetësimit, po tkurret me shpejtësi.

Herën e fundit që OKB-ja luajti rol të rëndësishëm ishte në vitin 2022, kur ndihmoi në arritjen e marrëveshjes që lejoi eksportin e drithërave ukrainase përmes Detit të Zi.

Prej kohësh ka ndodhur që disa vende, veçanërisht Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Izraeli, të anashkalojnë OKB-në dhe të ndjekin kanale të veçanta negociatash kur interesat e tyre janë të përfshira drejtpërdrejt, siç po ndodh aktualisht në konfliktet në Gaza, Iran, Liban dhe Ukrainë.

Por OKB-ja ka filluar gjithashtu të vetëpërjashtohet nga këto procese. Sekretari i Përgjithshëm, António Guterres, nuk emëroi një të dërguar të posaçëm për Iranin deri më 25 mars, në një kohë kur lufta kishte gati një muaj që kishte shpërthyer dhe diplomatët rajonalë kishin javë të tëra që zhvillonin përpjekje intensive për ndërmjetësim.

Një zyrtar i lartë i OKB-së pranon se drejtuesit e organizatës, nga frika se mos shpenzojnë kapitalin e tyre të kufizuar politik në konflikte që duken pa zgjidhje, shpesh zgjedhin të mos ndërhyjnë fare.

“Jemi në një moment mjaft të vështirë”, thotë ai me keqardhje. “Kryesisht për shkak të teprimit me kujdesin gjatë dekadës së fundit. Nuk ka problem të dështosh; shumë më e rëndësishme është të përpiqesh.”

OKB-ja po e ka gjithashtu gjithnjë e më të vështirë të ruajë paqen. Numri i paqeruajtësve të saj në terren është përgjysmuar ndjeshëm, nga 107 mijë në vitin 2016 në vetëm 47 mijë sot, ndërsa numri i misioneve paqeruajtëse ka rënë nga 16 në 11 gjatë së njëjtës periudhë.

Këto misione po bëhen gjithnjë e më shumë pjesë e së kaluarës. Hera e fundit që OKB-ja krijoi një mision të ri paqeruajtës ishte në vitin 2014, për luftën civile në Republikën e Afrikës Qendrore. Situata është përkeqësuar edhe nga shkurtimi i fondeve për këto operacione, kryesisht me kërkesë të Shteteve të Bashkuara.

SHBA-ja mbetet i vetmi ndërmjetës tradicional i paqes që vazhdon të jetë po aq aktiv sa më parë, duke u përfshirë në konflikte nga Kamboxhia deri në Siri.

Donald Trump shpesh pretendon, me ekzagjerimin e tij karakteristik, se gjatë tetë muajve të parë të mandatit të tij të dytë ka ndalur tetë luftëra.

Por stili i tij transaksional i ndërmjetësimit i ngjan shumë më tepër qasjes së ndërmjetësve autokratikë sesa asaj të paraardhësve të tij, duke kontribuar në zhbërjen e modelit tradicional të ndërmjetësimit.

Ai shpesh kërkon përfitime konkrete ekonomike për Amerikën, si koncesione minerare apo marrëveshje tregtare, dhe ka treguar pak interes për çështje si të drejtat e njeriut, demokracia apo sundimi i ligjit.

Rezultati është një formë tjetër e ndërmjetësimit për paqe. Si fillim, ndërmjetësit e rinj shpesh kanë marrë drejtimin e negociatave dhe kanë lënë mënjanë aktorët e tjerë në luftëra ku ata vetë janë palë të përfshira ose mbështetës të fortë të njërës anë, vërejnë Sara Hellmüller dhe Bilal Salaymeh, në një studim të publikuar vitin e kaluar.

Arabia Saudite e ka anashkaluar në masë të madhe OKB-në në Jemen. Irani, Rusia dhe Turqia ndërmjetësuan disa armëpushime gjatë luftës së gjatë civile në Siri, pa përfshirje të jashtme, për të shmangur ndërhyrjen në zonat përkatëse të ndikimit të njëra-tjetrës.

Turqia ka refuzuar ndërmjetësimin e OKB-së në bisedimet e saj të paqes me kryengritësit kurdë. Në Mianmar, Kina herë ndihmon rebelët, herë i detyron të pranojnë armëpushime, duke rritur kështu ndikimin e saj.

Diplomacia e shkopit

Sado cinike të duket e gjithë kjo, diplomacia shtrënguese nuk është pa përfitime. Ajo nuk është as diçka e re; në Bosnjë, për shembull, fushata ajrore e NATO-s i hapi rrugën Marrëveshjes së Dejtonit të vitit 1995.

Studimet kanë treguar se një ndërmjetësim i tillë mund të ndihmojë në arritjen më të shpejtë të armëpushimeve sesa ndërmjetësimi më parimor. Në disa raste, një regjim autokratik me interesa ekonomike apo gjeopolitike në lojë është e vetmja palë me interes real për të sjellë paqe.

Kina, për shembull, ka qenë një ndërmjetëse aktive në konfliktin mes Afganistanit dhe Pakistanit. Në mars, Ministria e Jashtme kineze bëri thirrje për përmbajtje pas bombardimit pakistanez të një spitali në Kabul.

Më pas, ajo i detyroi të dyja palët të merrnin pjesë në bisedime në Kinë në prill. Pekini është përpjekur gjithashtu të përdorë ndikimin ekonomik për t’i shtyrë të dyja palët drejt lëshimeve, ndonëse deri tani pa rezultat.

Shkolla e diplomacisë së drejtpërdrejtë, ku palëve u “përplasen kokat” për t’i ulur në tryezë, ka shënuar disa arritje të dukshme.

Frika për të mos zemëruar Trump-in duket se ka ndihmuar në arritjen e armëpushimeve në konfliktet mes Armenisë dhe Azerbajxhanit, Kamboxhias dhe Tajlandës, si dhe Kongos dhe Ruandës. Edhe pse India u trondit nga ndërhyrja e Trump-it, ai duket se ndihmoi gjithashtu në zbutjen e një përshkallëzimi të armiqësive mes saj dhe Pakistanit vitin e kaluar.

Problemi është se të gjitha shqetësimet për drejtësinë dhe të drejtat e njeriut, të cilat autokratët dhe Trump-i i kanë lënë kryesisht mënjanë, mund t’i kenë bërë në fakt armëpushimet më të qëndrueshme. Marrëveshjet e paqes afatgjata kanë qenë gjithmonë të rralla; tani po bëhen edhe më të rralla.

Sipas Duursma, mes viteve 1989 dhe 2013, pjesa e negociatave që përfunduan me marrëveshje përfundimtare, dhe jo thjesht me armëpushime apo masa të përkohshme, ishte 3.9%. Mes viteve 2014 dhe 2023, kjo përqindje ra në 2.1%.

Marrëveshjet gjysmake po zëvendësojnë punën më të gjatë dhe më të lodhshme të ndërtimit të paqes. “Epoka e këtyre marrëveshjeve të mëdha të paqes duket se ka përfunduar”, thotë Duursma.

Me fjalë të tjera, shërbimet e Pakistanit mund të nevojiten sërish së shpejti./Monitor/