Qipro, rritet numri i izraelitëve që vendosen dhe investojnë

Gjatë tri viteve të fundit, një numër gjithnjë e më i madh izraelitësh kanë blerë prona dhe kanë investuar në Qipro, ndërsa shumë prej tyre janë vendosur përgjithmonë në ishull. Si e ka ndryshuar kjo ekonominë qipriote?

Situata e paqëndrueshme në Izrael dhe ndjenja e zgjatur e pasigurisë pas sulmeve të 7 tetorit 2023 dhe luftërave që pasuan i kanë shtyrë gjithnjë e më shumë izraelitë t’i drejtohen Republikës së Qipros. Për shumë prej tyre ishulli fqinj po shndërrohet nga një destinacion pushimesh dhe investimesh, në një vend ku mund të vendosen përgjithmonë dhe, në disa raste, në një “Plan B” në rast se situata në Izrael përkeqësohet.

Kështu e përshkruan vendimin e tyre një grup izraelitësh që folën për DW pa dashur të identifikohen. “Dua të kem një Plan B nëse situata në Izrael bëhet edhe më e vështirë”, tha një izraelit që së fundmi bleu një shtëpi në një kompleks të madh banimi në distriktin e Limasolit në Qipro. Një tjetër theksoi afërsinë dhe njohjen me Qipron: “Është vetëm 40 minuta fluturim larg, ka të njëjtin peizazh dhe të njëjtën klimë. Është sikur të jesh në Izrael pa qenë vërtet atje.”

Një i tretë e lidhi zhvendosjen e tij me biznesin, duke thënë se shumë kompani izraelite kanë transferuar një pjesë të aktiviteteve të tyre në Qipro, çka ua lehtëson bashkëpunimin tregtar me vendet e Bashkimit Evropian.

Shtëpi të para dhe të dyta

Republika e Qipros ka më pak se një milion banorë. Sipas vlerësimeve të cituara nga mediat izraelite, të paktën 3.000 familje izraelite jetojnë tashmë përgjithmonë në Qipro, ndërsa numri i tyre rritet me disa qindra çdo vit.

Mediat izraelite raportojnë gjithashtu se dhjetëra-mijëra izraelitë kanë blerë prona në ishull. Gazeta “Israel Hayom” ka njoftuar se rreth 20.000 izraelitë zotërojnë prona në Qipro, pa banuar aty gjatë gjithë vitit.

Të dhënat e Kadastrës në Qipro, të paraqitura në parlament, tregojnë se midis viteve 2021 dhe 2024 janë regjistruar gjithsej 3.851 transferime pronash dhe kontrata shitblerjeje me blerës izraelitë vetëm në distriktet bregdetare të Larnakës, Pafosit dhe Limasolit.

Investimet e mbështetura nga izraelitët

Porinteresi izraelit në Qipro shtrihet përtej apartamenteve dhe shtëpive të pushimit, dhe përfshin edhe toka, zhvillime turistike dhe projekte të mëdha investimi.

Një nga shembujt më të spikatur është grupi hotelier izraelit Fattal, investimet e të cilit në Qipro vlerësohen në qindra-milionë euro dhe përfshijnë hotele në Limasol, Pafos dhe Larnaka. Pas rizhvillimit të hotelit historik Palm Beach në Larnakë, investim prej më shumë se 110 milionë eurosh, qëndrojnë gjithashtu investitorë izraelitë. Edhe pas projektit Aqua Residences, me vlerë afërsisht 40 milionë euro, i cili parashikon ndërtimin e dy kullave 15-katëshe përgjatë vijës bregdetare, qëndrojnë investitorë izraelitë.

Në distriktin e Limasolit një investitor izraelit po planifikon të ringjallë Trozenën, një fshat i braktisur prej dekadash, duke restauruar rreth 60 shtëpi dhe duke zhvilluar struktura turistike, një kamping dhe një kantinë vere. Projekti, i vendosur brenda një zone të mbrojtur të rrjetit Natura 2000, ka hasur kundërshtime dhe ka nxitur një hetim nga autoritetet përkatëse, pasi një pjesë e punimeve nisi pa lejet e nevojshme të planifikimit dhe ndërtimit.

Shenja të një pranie më të përhershme

Në të njëjtën kohë infrastruktura që i shërben komunitetit izraelit po bëhet gjithnjë e më e dukshme. Në Larnakë, Limasol dhe Pafos janë hapur vende kulti, biznese dhe shërbime për izraelitët, si për shembull restorante që ofrojnë ushqim kosher.

Përgjatë rrugëve mund të shihen edhe reklama në gjuhën hebraike, përfshirë materiale të fushatave politike. Verën e kaluar, në autostradat e Qipros u shfaqën billborde të partisë Yashar të Gadi Eisenkot, të destinuara për votuesit izraelitë.

Ndoshta treguesi më i qartë i karakterit gjithnjë e më të përhershëm të pranisë izraelite është plani për ndërtimin e një shkolle private hebraike në Polemidia, pranë Limasolit, e cila pritet të ketë kapacitet deri në 1.500 nxënës.

Ngjashmëri me fluksin e kapitalit rus pas vitit 2013

E gjithë kjo i ka dhënë hov një debati politik gjithnjë e më të nxehtë mbi investimet e huaja dhe pronësinë e pasurive të paluajtshme në përgjithësi. Debati ndikohet gjithashtu nga ajo që kritikët e përshkruajnë si mbështetje diplomatike të pakushtëzuar të Qipros për Izraelin, si dhe nga përvoja e mëparshme e ishullit me fluksin masiv të kapitalit rus, i cili u përshpejtua pasi Qiproja zgjeroi programin e saj të dhënies së shtetësisë përmes investimeve pas krizës financiare të vitit 2013.

Një pjesë e kritikave më të forta politike ka ardhur nga Stefanos Stefanou, sekretar i përgjithshëm i Partisë Progresiste të Popullit Punonjës të Qipros (AKEL), dhe Fidias Panayiotou, eurodeputet dhe drejtues i partisë Demokracia e Drejtpërdrejtë.

AKEL është partia kryesore e majtë në Qipro dhe aktualisht ndodhet në opozitë. Stefanou paralajmëroi ndaj shitjeve të pakontrolluara të tokës qipriote te të huajt, duke iu referuar veçanërisht blerjeve nga izraelitët dhe asaj që ai e përshkroi si krijim të komuniteteve të mbyllura të banimit me infrastrukturën e tyre.

Panayiotou shkoi edhe më tej, duke pretenduar se “Izraeli po e blen Qipron” dhe duke paralajmëruar se ekonomia qipriote rrezikon të bëhet tepër e varur nga kapitali izraelit.

Këto deklarata nxitën një reagim të fortë nga pala izraelite. Ambasadori i Izraelit në Qipro, Oren Anolik, i hodhi poshtë pretendimet për ndikim të tepruar izraelit, duke argumentuar se mijëra izraelitë që jetojnë dhe bëjnë biznes në ishull janë bërë pjesë e strukturës shoqërore dhe ekonomike të tij. Ai paralajmëroi gjithashtu se veçimi i një kombësie të caktuar dhe përdorimi i stereotipeve për “pushtetin ekonomik të të huajve” mund të nxisë antisemitizmin.

Qeveria synon tërheqjen e investimeve të huaja

Qeveria qipriote e ka bërë tërheqjen e investimeve të huaja një nga prioritetet kryesore ekonomike, ndërsa presidenti Nikos Christodoulides ka theksuar vazhdimisht synimin për ta shndërruar Qipron në një destinacion tërheqës për investitorët ndërkombëtarë.

Sa u përket në mënyrë specifike investimeve izraelite, qasjen e qeverisë e pasqyron qartë një deklaratë e ish-ministrit të Energjisë dhe Tregtisë, George Papanastasiou.

Duke folur në vitin 2025, kur ishte ende në detyrë, Papanastasiou tha se qeveria ishte “e kënaqur të shohë se biznesmenët izraelitë janë të pranishëm në shumë sektorë të ekonomisë qipriote”, përfshirë turizmin, teknologjinë, energjinë, shëndetësinë dhe sektorin e pasurive të paluajtshme.

Debati në parlament

Debati tashmë ka mbërritur në parlament dhe është zgjeruar duke përfshirë blerjet e pronave nga shtetas të vendeve të treta në përgjithësi. Parlamentarët po shqyrtojnë propozime ligjore të paraqitura nga dy partitë kryesore të vendit, partia e majtë AKEL dhe partia e qendrës së djathtë Tubimi Demokratik (DISY), të cilat synojnë vendosjen e kufizimeve për blerjen e tokës nga shtetas jo nga Bashkimi Evropian.

Një nga propozimet është dorëzuar nga deputeti i DISY-t, Nikos Georgiou. Duke folur për DW-në, ai tha se “vitet e fundit, blerjet e tokës nga shtetas të huaj kanë arritur përmasa të paprecedenta”, duke ndikuar në “përbërjen demografike, vlerën e tokës dhe, në disa raste, sigurinë kombëtare”.

Georgiou theksoi se propozimi i tij “nuk drejtohet kundër asnjë vendi apo qytetarëve të tij”, duke shtuar se debati duhet të zhvillohet “pa përhapur frikë dhe pa retorikë të drejtuar kundër qytetarëve të ndonjë vendi të tretë”.

Edhe AKEL ka paraqitur një propozim të ngjashëm. Duke folur për DW-në, deputeti i AKEL-it, Giorgos Koukoumas, tha se partia e tij e kishte ngritur çështjen e blerjeve masive dhe të pakontrolluara të pronave nga shtetas të huaj, sepse ato janë “një nga faktorët që po i çojnë çmimet e pasurive të paluajtshme në nivele të tilla sa bëhet e pamundur që një qipriot mesatar të blejë apo edhe të marrë me qira një banesë në qendrat urbane të vendit”.

Ai iu referua gjithashtu shqetësimeve që, sipas tij, ekzistojnë në një pjesë të konsiderueshme të shoqërisë qipriote, veçanërisht në lidhje me blerjet e pronave nga izraelitët.

Sipas Koukoumas, këto shqetësime “lidhen qartësisht me realitetin e blerjeve në shkallë të gjerë të ndërmarrjeve të mëdha dhe të sipërfaqeve të mëdha toke nga izraelitët, me raportimet e njëpasnjëshme në mediat izraelite për krijimin e një ‘Izraeli të dytë në Qipro’, si dhe me praninë e shërbimeve sekrete izraelite në ishullin tonë dhe marrëdhëniet me Izraelin në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë, të cilat qeveria qipriote i ka promovuar gjatë viteve të fundit”./DW/