Shoqata e Prokurorëve kundër ndryshimeve për procedurat penale: Kufizimi i masave rrezikon hetimin

Pas ndryshimeve të propopozuara nga Këshilli i Ministrave për Kodin e Procedurës Penale, ka reaguar Shoqata e Prokurorëve të Shqipërisë duke shpreh shqetësimin për ndryshimet e propozuara, të cilat rrezikojnë të fragmentojnë kompetencat hetimore, të kufizojnë mjetet e kërkimit të provës dhe të dobësojnë efektivitetin e ndjekjes penale, veçanërisht në luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar.

“Prokurori, si magjistrat i pavarur, ka përgjegjësinë të zhvillojë hetime të plota e të gjithanshme, duke mbledhur prova si për fajësinë, ashtu edhe për pafajësinë e personit. Ushtrimi i kësaj përgjegjësie kërkon mjete efektive hetimore, të shoqëruara me kontroll gjyqësor dhe garanci për të drejtat e çdo individi.

Ndryshimet që prekin themelet e procedimit penal kërkojnë analiza të thelluara të praktikës dhe vlerësim të plotë të ndikimit të tyre.

Ndërthurja mekanike e zgjidhjeve nga modele të ndryshme procedurale, pa respektuar arkitekturën institucionale të sistemit shqiptar, rrezikon të krijojë paqartësi dhe një sistem atipik. Çdo ndryshim duhet të avancojë standardet e Reformës në Drejtësi, duke ruajtur rolin drejtues të prokurorit në hetim dhe kontrollin gjyqësor si garanci plotësuese të ligjshmërisë dhe të të drejtave.

Zbulimi i të gjitha provave që në fazat e hershme të procedimit, kufizimi i masave të sigurimit personal dhe pengesat për zgjerimin e hetimit drejt fakteve të reja të lidhura rrezikojnë ruajtjen e provave, sekretin hetimor dhe efektivitetin e hetimeve, veçanërisht për çështjet qe lidhen me korrupsionin dhe krimin e organizuar.

Gjithashtu, pavlefshmëria e akteve dhe papërdorshmëria e provave duhet të lidhen me rëndësinë e shkeljes dhe ndikimin e saj mbi provën ose të drejtat e mbrojtjes, pa u kthyer në pasoja automatike që rrezikojnë të gjithë çështjen penale”, theksohet në reagimin e Shoqatës së Prokurorëve i cili u publikua sot.

Shoqata e Prokurorëve kërkon një proces konsultimi real, gjithëpërfshirës e me kohën e nevojshme për debat profesional, si dhe mbetet e angazhuar për të vijuar me një analizë më të thelluar të projektligjit.

Ndryshe, Paketa me ndryshimet për Kodin e Procedurës u propozuan më herët nga Këshilli i Ministrave.

Gjatë prezantimit të ndryshimeve, Kryeministri Edi Rama tha se procedurat e reja të propozuara parashikojnë kufizimin e përdorimit të masave shtrënguese, veçanërisht për veprat penale me dënime më të ulëta.

Sipas tij, për veprat penale me dënim maksimal deri në 3 vjet, si rregull, nuk do të caktohen më masa shtrënguese. Ndërsa për veprat penale me dënim maksimal deri në 5 vjet, nuk do të aplikohet më masa e arrestit me burg.

Çështjet kryesore për të cilat Shoqata e Prokurorëve shpreh shqetësim

– Copëzimi i kompetencave që lidhen me procesin hetimor, ndërlikimi procedural dhe humbja e efikasitetit të hetimeve paraprake. Vendosja e barrierave të shumta procedurale për mjetet e kërkimit të provës krijon një proces të ngadaltë, të fragmentuar dhe joefektiv, në kundërshtim me nevojën për reagim të shpejtë dhe proporcional në hetimet penale. Prokurori vijon të mbajë përgjegjësinë për plotësinë dhe drejtimin e hetimit, por njëkohësisht i kufizohen instrumentet operative për ta realizuar atë. Kontrolli gjyqësor është garanci e ligjshmërisë dhe e të drejtave, por ai nuk duhet të shndërrohet mekanikisht në bashkëadministrim të veprimeve tipike të hetimit. Përndryshe krijohet një lloj “gjyqtari hetues fragmentar”, pa u ndërtuar një model i mirëfilltë i gjyqtarit hetues dhe pa u transferuar tek ai përgjegjësia e plotë për hetimin. Një shembull i zhvendosjes së kompetencave tipike hetimore të prokurorit drejt gjykatës është detyrimi që çdo sekuestim të bëhet paraprakisht përmes kërkesës në gjykatë. Kjo rrezikon të ngadalësojë ndjeshëm efektivitetin dhe dinamikën e procesit hetimor, si dhe më tepër, duke tërësisht i pavarshëm, në kushtet kur edhe aktualisht, personi, të cilit i sekuestrohet një send ka të drejtën e ankimit në gjykatë.

– Cenimi i sekretit hetimor përmes detyrimit për vënien në dispozicion të personit nën hetim apo të pandehurit të gjithë provave që lidhen me procedimin, që në fazat e hershme të tij, çka mund të rrezikojë efektivitetin e hetimit, sidomos në çështjet e korrupsionit, krimit të organizuar dhe hetimet proaktive. Barazia e armëve nuk duhet të kuptohet si simetri absolute informacioni në çdo moment të hetimit. Aksesi duhet të jetë proporcional dhe efektiv për ushtrimin e mbrojtjes, sipas fazës së procedimit, objektit dhe rrezikut konkret për provën.

– Kufizimi i masave të sigurimit personal, duke e bërë pothuajse të pamundur në shumë raste shmangien e rrezikut të prishjes së provave, shmangien e rrezikut të arratisjes, si dhe parandalimin e rrezikut të kryerjes së veprave penale nga i njëjti person. Gjithashtu, vendosja e kritereve të atilla që kufizojnë ndjeshëm diskrecionin dhe vlerësimin e gjykatës sipas rastit konkret, përbën në vetvete cenim të pavarësisë së saj. Në këtë pikë, është e domosdoshme që çdo ndryshim ligjor të shoqërohet me një studim cilësor e real të gjendjes aktuale dhe të bazohet në parashikime me shifra të nxjerra jashtë kontekstit specifik.

– Synimi për të kufizuar thëllimin dhe zgjerimin e hetimit përtej objektit fillestar të procedimit penal dhe veprës së regjistruar rrezikon të cenojë hetimet proaktive dhe zbulimin e veprave të lidhura. Regjistrimi i faktit të ri penal duhet të bëhet pa vonesë, sikurse ndodh edhe aktualisht në praktikë, por formulimi fillestar i kallëzimit nuk mund të shndërrohet në kufi absolut të ligjshmërisë së veprimeve hetimore, kur vetë hetimi zbulon fakte të reja të lidhura. Prokurori ka si atribut dhe detyrim ligjor kryerjen e hetimeve sa më të plota e të gjithanshme për çdo procedim penal dhe nëse nga thellimi i hetimeve zbulohen vepra të reja penale, nuk mund të ketë asnjë ndalim që çdo procedim penal ose çdo procedim i lidhur të mos ndiqet nga i njëjti prokuror. Përndryshe, copëzimi i procedimeve penale, në një kohë që faktet penale mund të jenë të ndërvarura dhe të lidhura me njëri-tjetrin, përbën një rrezik për efektivitetin dhe suksesin e hetimeve për zbulimin e së vërtetës.

– Shtimi i ndjeshëm i sanksioneve taksative që lidhen me papërdorshmërinë e provave dhe me pavlefshmërinë e akteve kërkon rishikim. Pavlefshmëria dhe papërdorshmëria nuk duhet të jenë pasoja automatike për çdo mosrespektim formal, por ato duhet të lidhen me natyrën e normës së shkelur, rëndësinë e cenimit, ndikimin mbi integritetin e provës ose ushtrimin efektiv të mbrojtjes, duke respektuar standarde të konsoliduara nga jurisprudenca ndër vite.

– Përzierja e pasojave procedurale me përgjegjësinë civile, disiplinore ose penale të subjekteve procedurale. Kodi i Procedurës Penale ka për objekt rregullimin e procedimit penal, kompetencave të subjekteve procedurale, mënyrës së ushtrimit të të drejtave, formimit dhe përdorimit të provës dhe pasojave procedurale të shkeljes së normave të tij. Ai nuk duhet të krijojë një regjim autonom ose paralel të përgjegjësisë disiplinore të magjistratëve. Përgjegjësia disiplinore është pjesë e statusit të magjistratit dhe rregullohet nga kuadri kushtetues dhe ligjor organik, i cili përcakton shkeljet, kriteret e përgjegjësisë, procedurën, organet kompetente dhe garancitë e magjistratit. Për rrjedhojë, një shkelje e një norme proceduriale mund të përbëjë fakt relevant, për përgjegjësinë disiplinore vetëm kur në mënyrë autonome plotësohen kushtet e parashikuara në legjislacionin disiplinor. Ajo nuk duhet të barazohet automatikisht me shkelje disiplinore vetëm për shkak të formulimit në Kodin e Procedurës Penale./Monitor/