Socializmi i GenZ, nga Zohran te Zack dhe më tej
Të majtët në botë po përqafojnë një grup të ri idesh ekonomike, shkruan The Economist
Kohë të ndryshme kanë sjellë valë të ndryshme të mendimit të majtë. Pas Luftës së Dytë Botërore, sidomos në Europë, socializmi mori forcë nga industria e rëndë, ku sindikatat ishin shumë të fuqishme.
Ai nuk synonte të shfuqizonte kapitalizmin, por ta menaxhonte atë, duke shtetëzuar shërbimet publike dhe duke rishpërndarë gjerësisht të ardhurat.
Pas krizës financiare të viteve 2007-2009, “socialistët mijëvjeçarë”, siç i quajti The Economist, argumentuan se modeli europian i pasluftës kishte krijuar drejtues shumë të shkëputur nga punëtorët e zakonshëm dhe tepër të vetëkënaqur ndaj ndryshimeve klimatike.
Zgjidhja e tyre ishte vendosja e punëtorëve në bordet e kompanive, krijimi i kooperativave në pronësi të punonjësve dhe subvencionimi i teknologjisë së gjelbër, me synimin për të ndërtuar një kapitalizëm më të qëndrueshëm, më të drejtë dhe më të gjelbër.
Tani po forcohet vala më e fundit e socializmit. Ajo nxitet pjesërisht nga zemërimi për krizën humanitare të shkaktuar nga lufta e Izraelit në Gaza.
Por për shumë votues, Gaza është kthyer në simbol të diçkaje më të madhe: ndjesisë se qeveritë e tyre u kushtojnë vëmendje dhe para çështjeve të tjera, në vend të problemeve të qytetarëve në vend. Ata kërkojnë versionin e shekullit XXI të “marrëveshjes së ndershme” që Theodore Roosevelt u ofroi amerikanëve në vitin 1904.
Sot, sipas këtij argumenti, kjo nënkupton përballjen me një sistem të deformuar që pasuron interesat e fuqishme, pasi ekonomia moderne godet këdo që nuk është në listën e Forbes. PBB-ja është më e lartë se kurrë, e megjithatë qiraja është shumë e shtrenjtë, dreka kushton 28 dollarë dhe një punë e mirë është e vështirë të gjendet.
Prandaj socialistët e rinj duan që shteti të diktojë çmimet e shumë mallrave dhe shërbimeve, sidomos të atyre bazë, si ushqimet dhe qiratë. Aty ku nevojiten para, ato do të sigurohen pothuajse ekskluzivisht duke shtrënguar më të pasurit.
Është një formë politike e drejtpërdrejtë, që nuk u drejtohet nocioneve të së mirës së përbashkët, si në valët e mëparshme të socializmit, por interesit të ngushtë vetjak të njerëzve.
Më ul qiranë! Më ul faturat! Më jep autobusë falas! Më mbro vendin e punës! Zgjidhjet janë naive dhe shpesh të pazbatueshme. Por mesazhi është kaq i thjeshtë dhe kaq tërheqës, sa ky socializëm i Brezit Z (personat e lindur afërsisht midis viteve 1997 dhe 2012) po fiton mbështetës në të gjithë botën demokratike.
Zohran Mamdani, kryebashkiaku relativisht i ri i New Yorkut, është një prej tyre. Katie Wilson, me të njëjtat prirje politike, drejton Seattle. Kandidatë të së majtës ekstreme, si Graham Platner në Maine dhe Abdul El-Sayed në Michigan, shpresojnë të bëhen senatorë në zgjedhjet e mesmandatit në nëntor. Në Wisconsin, një tjetër politikane e majtë, Francesca Hong, po ngjitet në sondazhe për postin e guvernatores.
Sipas parashikimeve të tregjeve të basteve, Alexandria Ocasio-Cortez, kongresmenia socialiste nga Nju Jorku, renditet e dyta pas Gavin Newsom si kandidatja më e mundshme demokrate për presidente në vitin 2028.
Në Kanada, Avi Lewis, bashkëshorti i Naomi Klein, autores së së majtës radikale, u bë së fundmi drejtues i Partisë së Re Demokratike, partia e tretë më e madhe kombëtare. Në Britani, Partia e Gjelbër, e drejtuar nga Zack Polanski, po fiton terren. Në Gjermani, Die Linke, një forcë e majtë, po shënon nivelin më të lartë në sondazhe prej vitesh. Në Francë, Jean-Luc Mélenchon, një i majtë i vjetër në moshë, por me tërheqje te të rinjtë, po synon garën presidenciale të vitit të ardhshëm.
Mamdani kërkon të ngrijë qiratë e apartamenteve me qira të kontrolluara në Nju Jork, të hapë dyqane ushqimore në pronësi të bashkisë që shesin produkte bazë me çmime të ulëta dhe të ofrojë kujdes falas universal për fëmijët deri në moshën pesë vjeç.
Para zgjedhjeve të fundit në një land gjerman, Die Linke premtoi heqjen e “të gjitha tarifave, nga kopshti deri në universitet”.
Të Gjelbrit e Polanskit do të vendosnin kontroll mbi qiratë dhe do t’i bënin autobusët falas për të rinjtë; të Gjelbrit australianë duan ta bëjnë falas të gjithë transportin publik. “Mendoni Costco-n, por të drejtuar si shërbim publik”, thotë Lewis për planin e tij për të krijuar dyqane ushqimore publike në të gjithë Kanadanë.
Votuesit e refuzuan socializmin e millenials, mijëvjeçarëve – brezi i lindur afërsisht midis viteve 1981 dhe 1996. Në vitin 2019, Jeremy Corbyn, një baby-boomer i dashur nga të rinjtë britanikë, e çoi Partinë Laburiste në rezultatin më të dobët që nga viti 1935.
Bernie Sanders, fytyra edhe më e rrudhur amerikane e asaj lëvizjeje, humbi garën për nominimin presidencial demokrat në vitet 2016 dhe 2020. Në Francë, Mélenchon nuk arriti të kalonte në raundin e dytë presidencial. Socialistëve iu desh të kërkonin një qasje të re. Ekonomia pas pandemisë u dha mundësinë.
Në vitet 2020 është krijuar një hendek i paprecedentë mes ekonomisë në letër dhe ekonomisë siç përjetohet nga njerëzit në jetën e përditshme. Edhe pse vendet e pasura po gëzojnë papunësi të ulët, të ardhura reale rekord për familjet dhe tregje aksionesh në nivele shumë të larta, njerëzit rrallëherë kanë qenë kaq pesimistë.
Që nga viti 2022, besimi i konsumatorëve amerikanë ka qëndruar pranë nivelit më të ulët historik
Gjatë pandemisë, 20 për qind e europianëve mendonin se kostoja e jetesës ose strehimi ishte një nga dy problemet më të mëdha me të cilat përballej vendi i tyre. Tani, 36 për qind mendojnë kështu, ndërsa shqetësimet për ndryshimet klimatike, papunësinë dhe emigracionin po zbehen.
James Meadway, një mendimtar socialist, përmbledh bindjen e së majtës me fjalët se rritja ekonomike “është shkëputur nga përmirësimi i standardit të jetesës”.
Lakmia është e mirë, kur është imja
Njerëzit fajësojnë si bizneset, ashtu edhe shtetin për situatën në të cilën ndodhen. Një sondazh i vitit 2024 nga Navigator, një kompani kërkimore, zbuloi se tre në pesë amerikanë besonin se “lakmia e korporatave” ishte një “shkak kryesor” i inflacionit. Kjo mund të shpjegojë pse edhe vetë ata duket se janë bërë më të fokusuar tek interesi personal.
Pjesa e britanikëve që duan që qeveria të “rrisë taksat dhe të shpenzojë më shumë” për shërbimet publike ka rënë ndjeshëm, ndërsa pjesa e atyre që e konsiderojnë tatimin mbi të ardhurat “të padrejtë” ose “shumë të padrejtë” është dyfishuar që nga viti 2019.
Në Shtetet e Bashkuara, përqindja e qytetarëve që mendojnë se tatimi federal mbi të ardhurat është “shumë i lartë” po qëndron pranë nivelit më të lartë të dy dekadave të fundit. Në Francë, pjesa e qytetarëve që besojnë se qeveria qendrore i përdor si duhet fondet publike ra nga 33 për qind në vitin 2023 në 22 për qind në vitin 2025.
Njerëzit po fajësojnë gjithnjë e më shumë edhe teknologjinë, veçanërisht Inteligjencën Artificiale. Ata druhen se qendrat e të dhënave që po shtohen me ritme të shpejta do të rrisin çmimet e energjisë elektrike dhe se IA-ja, e mbështetur nga këto qendra serverësh, do t’u marrë vendet e punës.
Më shumë se 60 për qind e amerikanëve, britanikëve dhe kanadezëve thonë se produktet dhe shërbimet e IA-së i bëjnë të ndihen “nervozë”, krahasuar me një mesatare globale prej rreth 50 për qind. Një sondazh i fundit mes të rinjve në SHBA tregoi se 59 për qind e tyre e konsiderojnë IA-në “një kërcënim për perspektivat e tyre të punësimit”.
Dhe nëse mendoni se ekonomia e sotme është e manipuluar në favor të pakicës, paralajmërojnë socialistët e Brezit Z, prisni të shihni ekonominë e së nesërmes të fuqizuar nga IA-ja. Një numër shumë i vogël miliarderësh dhe drejtuesish biznesi mund të përfitojnë pushtet dhe pasuri të papara më parë, në kurriz të të gjithë të tjerëve.
Në një ceremoni të fundit universitare, studentët fishkëllyen Eric Schmidt, ish-drejtorin ekzekutiv të Google, sa herë që ai përmendte dy shkronjat e shumëpërfolura.
Pra, çfarë duan njerëzit të bëhet për gjithë këtë? Në letër, votuesit janë më pak socialistë se disa vite më parë. Pas rritjes në kulmin prej 5% gjatë viteve 2018-2021, përqindja e amerikanëve që e përshkruajnë veten si “jashtëzakonisht liberalë” ka rënë në 3.4%.
Megjithatë, kjo nuk ndodh sepse njerëzit janë bërë më të djathtë politikisht, por sepse kanë humbur interesin për ideologjitë.
Një sondazh i Institutit të Politikës të Universitetit të Harvardit zbuloi se mes të rinjve amerikanë, mbështetja si për kapitalizmin ashtu edhe për socializmin, ra ndjeshëm midis viteve 2020 dhe 2025.
Në vend të ideologjisë, njerëzit duan dikë që t’u rrisë të ardhurat dhe t’u ulë kostot. Sipas General Social Survey, një sondazh afatgjatë, që nga viti 1975 nuk ka pasur kaq shumë amerikanë që kërkojnë ndërhyrje të qeverisë për të “përmirësuar standardin e jetesës” së të varfërve. Ata duan dikë që ta ndalë IA-në të dëmtojë shoqërinë.
Një grup me ndikim akademikësh socialistë u jep mbështetje intelektuale këtyre pikëpamjeve. Puna e Isabella Weber nga University of Massachusetts, Amherst, sugjeron se fuqia e bizneseve për të vendosur çmime bën që ekonomia moderne t’u shërbejë më mirë drejtuesve dhe aksionerëve sesa njerëzve të zakonshëm.
Në një studim të vitit të kaluar, Weber dhe kolegët e saj analizuan telefonatat e kompanive me investitorët për rezultatet financiare, duke zbuluar se shumë firma shfrytëzuan inflacionin “për të mbrojtur apo edhe për të rritur fitimet”.
Shumë ekonomistë theksojnë se rritja e pagave, dhe jo abuzimi me çmimet, ka qenë shkaku kryesor i një pjese të madhe të inflacionit të viteve të fundit. Megjithatë, idetë e Weber, së bashku me teorinë e “ekonomisë në formë K”, sipas së cilës të pasurit ecin përpara, ndërsa shtresat e tjera ekonomike mbeten në vend ose përkeqësojnë gjendjen e tyre, kanë fituar terren.
Të tjerë shkojnë edhe më tej, duke argumentuar se rritja ekonomike nuk mund t’u japë kurrë njerëzve atë që u nevojitet vërtet. Jason Hickel, antropolog, dhe Kohei Saito, filozof, argumentojnë, ndër të tjera, se rritja e PBB-së është shoqërisht shkatërruese, sepse i detyron njerëzit të punojnë tepër vetëm për të përballuar jetesën.
Libri i Saitos, “Slow Down: The Degrowth Manifesto” (“Ngadalësoju: Manifesti i Mosrritjes”), u bë një sukses i madh në Japoni, me më shumë se 500.000 kopje të shitura.
Idetë e Hickel janë më pak të qarta, por gëzojnë popullaritet mes politikanëve europianë. Në vitin 2023, Ursula von der Leyen, presidente e Komisionit Europian, mori pjesë në një konferencë të Parlamentit Europian kushtuar koncepteve “përtej rritjes”.
Në përgjigje të këtyre zhvillimeve politike dhe intelektuale, politikanët socialistë të Brezit Z po testojnë një mesazh të ri. Së pari, ata po lënë mënjanë temat e lidhura me identitetin, diversitetin dhe drejtësinë sociale, në një botë të mbushur me zemërim për ekonominë dhe lodhje nga ideologjitë, duken më pak urgjente.
Nuk flitet më për “racizëm strukturor” apo për diversitetin, barazinë dhe përfshirjen, DEI. Edhe “kriza klimatike”, problemi kolektiv par excellence, zë relativisht pak vend në diskursin e tyre, madje edhe te të Gjelbrit e Polanskit.
Demokratët janë bërë më të heshtur për “Green New Deal”. Platner madje premton të heqë taksat federale mbi karburantin, diçka e paimagjinueshme për një politikan socialist mijëvjeçar me prirje të forta mjedisore. Edhe modeli tradicional “rrit taksat dhe shto shpenzimet”, themeli i mendimit socialist klasik, është lënë mënjanë.
Në vend të kësaj, socializmi i Brezit Z fokusohet te ulja e kostos së jetesës dhe garantimi i vendeve të punës, veçanërisht përballë kërcënimit të IA-së. Mbështetësit e tij favorizojnë pothuajse çdo masë që ofron lehtësim të menjëhershëm, në vend të projekteve afatgjata të investimeve me rezultate të pasigurta. Disa kërkojnë transport publik falas. Shumica mbështesin kontrollin e qirave. Pothuajse të gjithë premtojnë kujdes falas për fëmijët.
Deri në atë që dukej si një humbje e ngushtë në zgjedhjet paraprake të 2 qershorit, Tom Steyer kandidoi për guvernator të Kalifornisë me premtimin për “garanci pune në epokën e IA-së”, duke ofruar “vende pune me paga të mira dhe përfitime për punëtorët e prekur nga IA-ja”. Lewis do të pezullonte ndërtimin e qendrave të të dhënave në Kanada dhe kundërshton “çdo përpjekje për të zëvendësuar nëpunësit publikë me chatbote”.
Ndryshimi më i madh intelektual mes socialistëve të Brezit Z dhe paraardhësve të tyre lidhet me pyetjen se kush do të paguajë për të gjitha këto përfitime dhe mbrojtje sociale.
Socialistët e dikurshëm parashikonin rritje të gjera taksash. Në fund të viteve 2010, Sanders propozonte një taksë shtesë prej 4 për qind për të ardhurat mbi 29.000 dollarë në vit, që do të prekte shumicën e familjeve amerikane.
Ndërsa socialistët e rinj, kur flasin për rritje taksash, i përqendrojnë ato pothuajse tërësisht te super të pasurit. Polanski propozon një taksë vjetore prej 1% për pasuritë mbi 10 milionë paund ose 13 milionë dollarë dhe 2 për qind për ato mbi 1 miliard paund.
Britania ka vetëm rreth 100 miliarderë. Mamdani po zbaton një taksë shtesë vjetore për disa prona rezidenciale luksoze. Shteti i Uashingtonit po miraton një “taksë milionerësh” prej 9.9 për qind për të ardhurat mbi 1 milion dollarë.
Sipas kësaj logjike, para shtesë do të vijnë edhe nga rritja e efikasitetit të qeverisë. Verdant, instituti kërkimor i Meadway-t, i afërt me Partinë e Gjelbër, ka propozuar krijimin e një “DOGE të së majtës”, sipas modelit të përpjekjes jetëshkurtër të Elon Musk për të eliminuar shpenzimet e panevojshme federale gjatë presidencës së Donald Trump. Më 28 maj, Mamdani premtoi krijimin e COGE, Komisionit për Efikasitetin Qeveritar, për qytetin e tij.
Shumica e këtyre ideve janë të gabuara, argumenton artikulli. Kontrolli i qirave nuk i bën banesat më të përballueshme, sepse dekurajon investimet në sektor, duke kufizuar ofertën dhe duke shtyrë qiratë më lart.
Përpjekjet për të ndalur IA-në do të çonin investimet dhe vendet e punës drejt vendeve të tjera. Kursimet përmes rritjes së efikasitetit tingëllojnë mirë në teori, por janë të vështira për t’u realizuar në praktikë, siç e mësoi edhe Musk.
Edhe mbështetja e tepruar te taksimi i plutokratëve mbart rreziqe: ata nuk janë aq të shumtë dhe mund të zhvendosen diku tjetër, siç kanë bërë disa nga Kalifornia përpara një takse të mundshme shtesë ndaj miliarderëve.
Dreka falas nuk është më vetëm për idealistët
Pavarësisht kësaj, shumë politikanë që nuk e konsiderojnë veten socialistë po shqyrtojnë politika që do ta bënin krenar Mamdanin. Laburistët më të moderuar në Britani po diskutojnë vendosjen e tavaneve për çmimet e ushqimeve.
Demokratët centristë në SHBA kanë propozuar ulje taksash për këdo jashtë grupit të disa përqindëshit më të pasur të popullsisë. Madje edhe republikanët e lëvizjes MAGA shohin me simpati idenë e pezullimit të ndërtimit të qendrave të të dhënave.
Pavarësisht nëse më shumë socialistë të Brezit Z do të arrijnë apo jo sukses elektoral, socializmi i Brezit Z nuk duket se do të zhduket./The Economist/ Monitor/
