Lufta tregtare SHBA-Kanada
Marrëdhënia ekonomike mes Shteteve të Bashkuara dhe Kanadasë ka hyrë në pikën më të ulët të dekadave të fundit. Dy vende që për një kohë të gjatë ndërtuan një nga tregjet më të integruara në botë, me zinxhirë prodhimi që kalojnë disa herë kufirin para se produkti të përfundojë te konsumatori, tashmë po vendosin tarifa ndaj njëri-tjetrit dhe po flasin me gjuhën e një lufte tregtare.
Pas dështimit të negociatave të fundit, tarifat amerikane prej 50 për qind hynë në fuqi më 22 gusht për një gamë të gjerë produktesh kanadeze. Kanadaja do të përgjigjet nga 8 shtatori, duke vendosur tarifa me të njëjtën vlerë mbi mallrat amerikane.
Sipas Agjencisë së lajmeve Reuters, masat amerikane prekin rreth 20 miliardë dollarë amerikanë, ose afërsisht 28 miliardë dollarë kanadezë, eksporte të Kanadasë, nga vera dhe produktet e bulmetit te mobiliet, çimentoja, veshjet dhe pajisjet e hokejit. Kanadaja do të kundërpërgjigjet te çeliku, bulmeti, pajisjet elektroshtëpiake, makineritë bujqësore, letra dhe celuloza dhe elektronika.
Konflikti u përshkallëzua brenda vetëm pak ditësh. Më 18 gusht, Presidenti Donald Trump shtyu për tri ditë hyrjen në fuqi të tarifave, ndërsa deklaronte se një marrëveshje ishte pranë. Më 21 gusht, Kryeministri kanadez Mark Carney tërhoqi delegacionin e tij nga negociatat. Një ditë më vonë tarifat amerikane hynë në fuqi dhe Ottawa njoftoi përgjigjen “dollar për dollar”. Deri më 24 gusht, përfaqësuesi amerikan i tregtisë, Jamieson Greer, deklaronte se nuk kishte negociata të reja të planifikuara.
Tregjet kanë filluar ta reflektojnë pasigurinë. Sipas Reuters, sot, më 24 gusht, dollari kanadez humbi rreth 0.5% kundrejt dollarit amerikan, ndërsa investitorët po vlerësonin ndikimin që një konflikt i zgjatur mund të ketë mbi ekonominë kanadeze.
Pse Kanadaja u ngrit nga tavolina
Në versionin e Otavës, negociatat nuk u prishën vetëm për tarifat.
Carney deklaroi se në orët e fundit pala amerikane paraqiti kushte të reja që ishin “të padrejta, joekonomike” dhe që cenonin përfitimin e një marrëveshjeje për Kanadanë. “Ata kërkuan shumë dhe ofruan shumë pak”, tha ai në fjalimin pas ndërprerjes së bisedimeve. Sipas zyrës së Kryeministrit kanadez, Ottawa ishte e gatshme të hiqte tarifat e saj hakmarrëse në sektorë si çeliku, alumini dhe automjetet nëse SHBA ulte ndjeshëm tarifat e veta, si dhe të nxiste provincat të rikthenin alkoolin amerikan në raftet e dyqaneve.
Por kishte disa vija të kuqe. Njëra ishte industria e automjeteve. Kanadaja kërkonte që trajtimi më i favorshëm të përfshinte jo vetëm veturat, por edhe kamionët e mesëm dhe të rëndë të prodhuar në fabrikat kanadeze. Sipas Reuters, një marrëveshje që përjashtonte modelet e prodhuara në Kanada do t’i vendoste fabrikat e Ford dhe General Motors në një pozicion më pak konkurrues.
Çështja tjetër ishte shumë më politike: liria e Kanadasë për të ndërtuar marrëveshje tregtare me vende të tjera. Carney tha se SHBA kërkoi në momentet e fundit kufizime mbi marrëveshjet që Ottawa mund të lidhte me partnerë të tjerë.
Sipas Financial Times, kërkesat amerikane shkonin më tej, duke prekur aksesin te mineralet kritike kanadeze, marrëveshjet e ardhshme tregtare dhe çështje të lidhura me gjuhën frënge dhe kulturën kanadeze. Për qeverinë Carney, negociata po kalonte nga tarifat te sovraniteti ekonomik.
Carney e përmblodhi ndryshimin e marrëdhënies me një fjali: “America has changed”. Sipas tij, periudha e integrimit gjithnjë e më të thellë ekonomik me SHBA-në ka marrë fund dhe Kanadaja duhet të diversifikojë tregtinë e saj.
Nga “luftë tregtare” te gjuha e forcës
Retorika u ashpërsua edhe më shumë pas dështimit të negociatave.
Kur një gazetar e pyeti Carneyn nëse Kanadaja ishte tashmë në një luftë tregtare, ai u përgjigj: “Je në luftë kur sulmohesh. Ne u sulmuam.” Sipas Reuters, Kryeministri premtoi që Kanadaja do t’i përgjigjej tarifave amerikane “dollar për dollar”.
Trump u kthye një ditë më pas te një nga temat më provokuese të marrëdhënies me fqinjin verior. Sipas Global News, Presidenti shkroi se Kanadaja kërkon “përfitimet e të qenët një shtet” amerikan pa qenë e tillë dhe akuzoi sërish Otavën se kishte trajtuar padrejtësisht fermerët amerikanë.
Por deklarata më e pazakontë erdhi nga Sekretari amerikan i Transportit Sean Duffy. Në një intervistë në Fox News Sunday, Duffy tha se Kanadaja “nuk ka ushtri” dhe e quajti “të pamend” idenë që Kanadaja mund të hynte në një përplasje me Trumpin dhe ta fitonte. Ai parashikoi se presioni ekonomik do ta detyronte Carney-n të rikthehej shpejt në tryezë, sepse pasojat do të ishin “shkatërruese” për Kanadanë. Pretendimi se Kanadaja nuk ka ushtri është faktikisht i pasaktë, por ndërhyrja e Duffy-t e zhvendosi debatin nga argumentet tregtare drejt diferencës së fuqisë mes dy vendeve.
Nga ana amerikane, Përfaqësuesi i Tregtisë, Jamieson Greer, ka një interpretim krejt tjetër të dështimit. Sipas Reuters, Greer e cilësoi atë “një mundësi të humbur” për Kanadanë dhe tha se Ottawa ishte tërhequr nga angazhime të arritura gjatë bisedimeve. Administrata Trump argumenton se tarifat janë përgjigje ndaj diskriminimit kanadez të produkteve amerikane në sektorët e automjeteve, alkoolit dhe bulmetit.
Carney merr mbështetjen e drejtuesve rajonalë
Përballja me SHBA-në ka arritur të krijojë diçka jo të zakonshme në politikën kanadeze: një front relativisht të bashkuar mes qeverisë federale dhe rajoneve.
Doug Ford, Ontario: “Jam i kënaqur që nuk e nënshkroi atë marrëveshje, sepse ishte një marrëveshje e keqe.” Ford kërkon përgjigje “tarifë për tarifë, dollar për dollar”, veçanërisht për mbrojtjen e industrisë së automjeteve, çelikut dhe prodhimit të Ontarios. Sipas Global News, ai ka thënë se “gjithçka duhet të jetë mbi tavolinë”.
Wab Kinew, Manitoba: “Historia nuk do të jetë e mirë me Donald Trump, ndaj nuk duhet ta qetësojmë. Duhet të kundërpërgjigjemi.” Kryeministri i Manitobës kishte shfaqur mosbesim ndaj një marrëveshjeje edhe para se negociatat të dështonin, për shkak të pasigurisë nëse Trump do ta respektonte atë.
David Eby, British Columbia: Eby tha se kërkesa që Kanadaja të kufizonte tregtinë me vende të tjera do ta reduktonte atë në “ekuivalentin ekonomik të shtetit të 51-të”. Ai ka mbështetur kundërmasat, duke deklaruar se mirësjellja kanadeze “nuk duhet ngatërruar me dobësi”.
Danielle Smith, Alberta: Qasja është më e përmbajtur. Sipas Global News, Smith paralajmëroi se “askush nuk fiton nga një luftë tregtare”, sepse tarifat dhe kundërtarifat godasin bizneset, punonjësit dhe familjet në të dyja anët e kufirit. Ajo kërkon rikthimin sa më shpejt të negociatave.
Tim Houston, Nova Scotia: “Nuk mund t’u besojmë dhe të mbështetemi te Shtetet e Bashkuara si më parë.” Houston i dha Carney-t mbështetje të plotë për vendimin për të mos pranuar marrëveshjen.
Edhe lideri konservator i opozitës federale, Pierre Poilievre, bëri thirrje për unitet përballë “sulmeve të padrejta” ndaj vendeve të punës dhe bizneseve kanadeze. Sipas Reuters, mbështetja politike për një qëndrim më të ashpër shtrihet tashmë përtej qeverisë Carney.
76% e kanadezëve: Carney bëri gjënë e duhur
Qëndrimi i ashpër mbështetet edhe nga opinioni publik.
Sondazhi i Angus Reid, me 1,468 të anketuar, i paraqitur në grafikun bashkëngjitur, tregon se 76% e kanadezëve mendojnë se vendi bëri gjënë e duhur duke refuzuar kushtet amerikane dhe duke i mbyllur negociatat pa marrëveshje. Vetëm 13% mendojnë se Kanadaja bëri gabim, ndërsa 11% nuk kanë një qëndrim.
Mbështetja është veçanërisht e lartë në Quebec, 85%, dhe në provincat e Atlantikut, 84%. Në British Columbia është 77%, Manitoba 72%, Ontario 73%, Alberta 67% dhe Saskatchewan 65%.
Rezultati është domethënës edhe për pozicionin negociues të Carney-t. Në korrik, një tjetër sondazh i Angus Reid Institute kishte gjetur se vetëm 7% e kanadezëve donin që qeveria të pranonte kërkesat e SHBA-së për të shmangur tarifat, ndërsa 62% mbështesnin një formë kundërtarifash. Vetëm 13% besonin se administrata Trump do të respektonte një marrëveshje të arritur.
Dy fqinjë, por me peshë shumë të ndryshme ekonomike
Diferenca e madhësisë është e jashtëzakonshme. Ekonomia amerikane është rreth 13 herë më e madhe dhe popullsia më shumë se tetë herë më e lartë. Por kjo nuk e përshkruan plotësisht ndërvarësinë.
Në fjalimin e tij, Carney theksoi se Kanadaja furnizon 99% të importeve amerikane të gazit natyror, 85% të importeve të energjisë elektrike dhe 60% të importeve të naftës bruto. Kanadaja është gjithashtu tregu më i madh i eksportit për 26 shtete amerikane dhe ndër tre tregjet kryesore për 45 shtete. Sipas tij, kompanitë amerikane shitën vitin e kaluar pothuajse 600 miliardë dollarë mallra dhe shërbime në Kanada.
Nga ana tjetër, dobësia kanadeze është përqendrimi i eksporteve. Sipas Reuters, pothuajse 70% e eksporteve të vendit varen ende nga tregu amerikan. Kjo i jep Uashingtonit një levë shumë më të madhe afatshkurtër.
SHBA mund të fitojë tarifat, por jo domosdoshmërisht luftën pa kosto
Pikërisht ndërvarësia e ekonomive e bën konfliktin më të rrezikshëm se një përballje e zakonshme tregtare.
Sipas Financial Times, ofensiva e re tarifore ka filluar të shkaktojë kundërshtime edhe brenda Shteteve të Bashkuara. Ligjvënës republikanë dhe demokratë, guvernatorë të shteteve kufitare dhe organizatat kryesore të biznesit kanë paralajmëruar se tarifat do të rrisin kostot për kompanitë amerikane, do të ushqejnë inflacionin dhe do të godasin zinxhirët e prodhimit që prej dekadash funksionojnë si një treg i vetëm.
Rreziku është veçanërisht i madh për automjetet, ku pjesët kalojnë disa herë kufirin gjatë procesit të prodhimit, por edhe për energjinë, metalet, drurin dhe bujqësinë.
Carney ka zgjedhur një strategji me dy drejtime: kundërpërgjigje ndaj SHBA-së dhe njëkohësisht ulje graduale të varësisë nga tregu amerikan. Qeveria kanadeze thotë se ka nënshkruar mbi 20 marrëveshje tregtare dhe sigurie gjatë vitit të fundit dhe synon të zgjerojë lidhjet me BE-në, Indinë, ASEAN-in dhe tregje të tjera.
Kjo është arsyeja pse përplasja e gushtit 2026 po merr një rëndësi më të madhe se vetë tarifat mbi 20 miliardë dollarë mallra. Në lojë është modeli ekonomik mbi të cilin u ndërtua Amerika e Veriut për më shumë se tri dekada.
Mozaiku i përplasjes
Mark Carney, Kryeministër i Kanadasë:
“Je në luftë kur sulmohesh. Ne u sulmuam.” – sipas Reuters.
Donald Trump, President i SHBA-së:
“Canada wants the benefits of being a State, without being one!!!” – sipas Global News.
Mark Carney:
“Ne nuk mund të pranojmë atë që na ofruan dhe nuk do t’u japim atë që kërkuan.” – sipas Reuters.
Jamieson Greer, Përfaqësuesi amerikan i Tregtisë:
Dështimi ishte “një mundësi e humbur” për Kanadanë dhe Uashingtoni nuk planifikon aktualisht negociata të reja – sipas Reuters.
Doug Ford, Kryeministër i Ontarios:
“Tarifë për tarifë, dollar për dollar.” – sipas Global News.
Wab Kinew, Kryeministër i Manitobës:
“Historia nuk do të jetë e mirë me Donald Trump.” – sipas Global News.
David Eby, Kryeministër i British Columbia:
Kushtet amerikane do ta reduktonin Kanadanë në “ekuivalentin ekonomik të shtetit të 51-të” – sipas raportimeve të CBC më 24 gusht.
Sean Duffy, Sekretar amerikan i Transportit:
“Është një vend që nuk ka ushtri” – deklaratë e bërë në Fox News Sunday, e raportuar nga mediat amerikane.
Danielle Smith, Kryeministre e Albertës:
“Askush nuk përfiton nga një luftë tregtare.” – sipas Global News
SHBA mund të ushtrojë presion shumë më të madh për shkak të madhësisë së ekonomisë së saj. Kanadaja, megjithatë, po sinjalizon se nuk është më e gatshme të ruajë integrimin ekonomik me çdo kusht. Nëse dy vendet nuk kthehen në tryezë, lufta tregtare mund të shndërrohet gradualisht në një shkëputje strukturore të një prej marrëdhënieve ekonomike më të integruara në botë./Monitor/
