Qipro, nga lidhjet me Rusinë drejt një partneriteti strategjik me SHBA

Qipro ruajti gjatë një ekuilibër në raportet mes Rusisë dhe Perëndimit. Tani ajo gradualisht po heq dorë nga armët ruse, po zgjeron bashkëpunimin për mbrojtjen me SHBA-në dhe po ripërcakton pozicionin e saj në Mesdhe.

Në një intervistë për Agjencinë e Lajmeve të Qipros më 4 tetor, ambasadori i ri amerikan në Qipro, John Breslow, bëri të ditura planet për modernizimin e bazës ajrore Andreas Papandreou në Pafos, në mënyrë që ajo të mund të përdoret nga avionë të mëdhenj transporti të ushtrisë amerikane.

Ai njoftoi gjithashtu plane për vizita më të shpeshta të anijeve luftarake amerikane në portet qipriote dhe për zgjerimin e aktiviteteve të përbashkëta ushtarake.

Por një deklaratë e tij kishte peshë të veçantë politike: siguria që dha se “Shtetet e Bashkuara do ta mbrojnë Qipron në të ardhmen”.

Megjithëse kjo deklaratë nuk përbën një garanci formale sigurie nga SHBA-ja, ajo pasqyron bashkëpunimin gjithnjë e më të ngushtë mes dy vendeve.

Për një vend që për dekada kishte marrëdhënie të ngushta me Moskën, e shihte me dyshim politikën e jashtme amerikane dhe nuk është anëtar i NATO-s, perspektiva e një pranie të zgjeruar ushtarake amerikane përbën një ndryshim të rëndësishëm gjeopolitik.

Ky është ndoshta treguesi më i qartë deri tani se Qiproja po i dobëson gradualisht lidhjet me Rusinë dhe po afrohet gjithnjë e më shumë strategjikisht me Shtetet e Bashkuara.

Vitet e politikës së mosangazhimit

Ky ndryshim është veçanërisht i dukshëm duke pasur parasysh historinë politike të Qipros.

Në vitet pasi fitoi pavarësinë nga Mbretëria e Bashkuar në vitin 1960, Republika e Qipros u përpoq të ruante një ekuilibër në marrëdhëniet e saj mes Lindjes dhe Perëndimit.

Nën udhëheqjen e Kryepeshkopit Makarios III, presidentit të parë të Qipros së pavarur, vendi u bë në vitin 1961 një nga anëtarët themelues të Lëvizjes së Vendeve të Paangazhuara, një forum shtetesh që nuk rreshtoheshin me asnjërën nga dy superfuqitë e asaj kohe: Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Sovjetik.

Kjo qasje i mundësoi Nikozisë të mbante marrëdhënie të ngushta me Bashkimin Sovjetik, pa shkëputur lidhjet me Perëndimin.

Anëtarësimi në BE

Edhe pas anëtarësimit në Bashkimin Evropian në vitin 2004, Qiproja vazhdoi të kishte lidhje të forta politike, ekonomike dhe ushtarake me Moskën.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, përkundrazi, vazhduan të rëndoheshin nga pushtimi turk i ishullit në vitin 1974 dhe nga fakti që SHBA-ja nuk ndërmori hapa vendimtarë kundër Ankarasë.

Shtetet e Bashkuara i dhanë përparësi ruajtjes së marrëdhënieve strategjike me Turqinë, një aleate e rëndësishme e NATO-s, në vend që të mbanin një qëndrim më të ashpër ndaj pushtimit.

Qëndrimi amerikan nxiti një frymë të gjerë antiamerikane në Qipro, që kulmoi me një demonstratë të dhunshme para ambasadës në Nikozia më 19 gusht 1974, gjatë së cilës ambasadori amerikan Roger Davies u qëllua për vdekje.

Mosbesimi u thellua më tej në vitin 1987, kur Shtetet e Bashkuara vendosën embargo armësh ndaj Republikës së Qipros, zyrtarisht me synimin për të parandaluar një garë armatimi në ishull dhe për të mos cenuar përpjekjet për zgjidhjen e konfliktit të Qipros.

Marrëdhënie të ngushta me Moskën

Embargoja amerikane e armëve bëri që Garda Kombëtare e Qipros, forcat e armatosura të Republikës së Qipros, të mbështetej te sistemet ruse të armatimit, duke forcuar pozicionin e Kremlinit si një partner i rëndësishëm ushtarak.

Reagimi i Qipros ndaj aneksimit të Krimesë nga Rusia në vitin 2014 tregoi se sa të forta ishin këto lidhje.

Qeveria qipriote shprehu rezerva serioze ndaj vendosjes së sanksioneve më të ashpra të BE-së kundër Rusisë. Ministri i atëhershëm i Jashtëm, Ioannis Kasoulides, paralajmëroi se masa të tilla mund të kishin pasoja shkatërrimtare për ekonominë qipriote.

Marrëdhëniet me Moskën u thelluan më tej në shkurt 2015, kur Presidenti Nicos Anastasiades vizitoi kryeqytetin rus dhe nënshkroi një sërë marrëveshjesh me Presidentin Vladimir Putin.

Ndër to ishte edhe një memorandum për bashkëpunimin detar, që lehtësonte vizitat e anijeve luftarake ruse në portet qipriote. Moska ra gjithashtu dakord për kushte më të favorshme të shlyerjes së kredisë prej 2,5 miliardë eurosh që i kishte dhënë Qipros në vitin 2011.

Bashkëpunimi vazhdoi të ishte i ngushtë deri në tetor 2021, kur ministri i atëhershëm i Jashtëm dhe presidenti aktual Nikos Christodoulides nënshkroi në Moskë, së bashku me homologun e tij rus Sergey Lavrov, një Kornizë të Bashkëpunimit Strategjik për periudhën 2022-2024.

Kthesa në vitin 2022

Kthesa vendimtare erdhi vetëm katër muaj më vonë, në shkurt 2022, me pushtimin në shkallë të gjerë të Ukrainës nga Rusia.

Konstantinos Adamides, profesor i asociuar i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin e Nikozisë, tha për DW se pushtimi përshpejtoi një zhvendosje gjeopolitike drejt Perëndimit, e cila kishte nisur më herët.

“Për herë të parë, Republika e Qipros zgjodhi hapur dhe pa asnjë mëdyshje të rreshtohej në krah të Perëndimit, pavarësisht kostove ekonomike dhe politike të prishjes së marrëdhënieve me Moskën”, tha Adamides.

Nikozia iu bashkua sanksioneve të BE-së kundër Rusisë, pavarësisht lidhjeve të forta të ekonomisë qipriote me Moskën, veçanërisht në sektorin e shërbimeve, investimeve dhe turizmit.

Ky vendim shënoi një largim të rëndësishëm nga qasja tradicionale e politikës së jashtme të Qipros, e cila synonte të ruante një ekuilibër mes Rusisë dhe Perëndimit.

Sipas Adamides, qëndrimi i qeverisë ndaj Rusisë i hapi rrugën marrëdhënieve më të ngushta me Shtetet e Bashkuara, veçanërisht në fushën e sigurisë.

Sipas tij, Qiproja arriti ta bindte Washingtonin se mund të shërbente si një partner i besueshëm në Mesdheun Lindor.

Çfarë forme po merr afrimi?

Afrimi kishte fituar një bazë institucionale që para luftës, me nënshkrimin në vitin 2018 të një deklarate dypalëshe me synim për bashkëpunimin në fushën e sigurisë.

Më pas pasuan nisma të tjera, përfshirë Qendrën e Qipros për Sigurinë Tokësore, Detare dhe Portuale, CYCLOPS, një qendër trajnimi e financuar nga SHBA-ja, e cila u përurua në Larnaka në prill 2022. Qendra trajnon personel sigurie nga Qiproja dhe vende të tjera të rajonit në fusha si siguria portuale, lufta kundër terrorizmit dhe parandalimi i trafikimit të materialeve të rrezikshme.

Një zhvillim edhe më i rëndësishëm për Gardën Kombëtare të Qipros erdhi në shtator 2022, kur Uashingtoni njoftoi heqjen e plotë të embargos së armëve të vendosur në vitin 1987.

Vendimi mundësoi eksportin e pajisjeve ushtarake vdekjeprurëse drejt Qipros, me kusht që të merreshin miratimet e nevojshme nga autoritetet amerikane. Pezullimi i embargos, i cili nuk është i përhershëm dhe duhet të rinovohet periodikisht, është zgjatur deri më 30 shtator 2027.

Qiproja dhe NATO

Riorientimi strategjik në fushën e sigurisë është i rëndësishëm edhe për faktin se Qiproja nuk është anëtare e NATO-s.

Rrëzimi i një droni iranian në bazën ushtarake britanike në Akrotiri në muajin mars ringjalli debatin në Qipro nëse vendi duhet t’i bashkohet NATO-s.

Në atë kohë, Christodoulides tha se Qiproja po përgatitej për një anëtarësim të mundshëm në aspektin ushtarak, operacional dhe administrativ dhe se do të aplikonte për anëtarësim në NATO “që nesër, nëse kjo do të ishte e mundur”.

Megjithatë, Christodoulides tha se anëtarësimi në aleancë nuk ishte i mundur, sepse “nuk ekzistojnë kushtet politike, duke pasur parasysh qëndrimin e njohur të Turqisë”.

Heqja graduale e armëve ruse

Ndryshimi i orientimit strategjik të vendit pasqyrohet edhe në modernizimin e forcave të tij të armatosura.

Pas dekadash mbështetjeje të madhe te pajisjet ushtarake ruse, Qiproja po përpiqet të zvogëlojë gradualisht varësinë nga tanket ruse T-80 dhe sistemet e mbrojtjes ajrore Tor-M1 dhe Buk.

Ky proces u përshpejtua pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia, pasi sanksionet kundër Moskës e bënë gjithnjë e më të vështirë sigurimin e pjesëve të këmbimit dhe municioneve për sistemet ruse të armatimit.

Një tjetër hap i rëndësishëm u ndërmor në janar 2025, kur presidenti i atëhershëm Joe Biden autorizoi pjesëmarrjen e Qipros në programet amerikane të prokurimit në fushën e mbrojtjes, përfshirë Foreign Military Sales, FMS, dhe Excess Defense Articles, EDA.

Vendimi i dha Nikozisë qasje në mekanizma të tjerë për blerjen e pajisjeve ushtarake amerikane, duke forcuar më tej bashkëpunimin në fushën e mbrojtjes mes Qipros dhe Shteteve të Bashkuara./DW/