Diabeti, sfida e madhe e shekullit XXI

nga Dr.Shefqet Deliallisi

14 Nëntor 2026 – Dita Botërore e Diabetit “Vepro shpejt”

Në historinë e sëmundjeve që kanë shoqëruar njerëzimin, ka epidemi që shpërthejnë me vrull dhe tronditin botën brenda pak muajsh. Por ka edhe epidemi që përhapen ngadalë dhe pa zhurmë , duke prekur çdo vit miliona njerëz të rinj. Njëra prej tyre është diabeti, i cili po rëndon sistemet shëndetësore dhe po ndryshon profilin shëndetësor të shoqërisë moderne.

Paradoksi…

Diabeti është një nga paradokset më të mëdha të kohës sonë. Ndërsa shkenca po arrin suksese të jashtëzakonshme në trajtimin e tij, numri i të prekurve vazhdon të rritet me shpejtësi. Kurrë më parë nuk kanë ekzistuar kaq shumë ilaçe, teknologji monitorimi dhe njohuri shkencore për kontrollin e diabetit. Megjithatë, epidemia vazhdon të zgjerohet. Kjo tregon se diabeti nuk është vetëm një çrregullim i metabolizmit të glukozës, por edhe pasqyrë e ndryshimeve të thella sociale, ekonomike dhe kulturore të dekadave të fundit. Sipas Atlasit të 11-të të Federatës Ndërkombëtare të Diabetit (IDF), në vitin 2024 në botë jetonin me diabet rreth 589 milionë të rritur. Parashikimet tregojnë se deri në vitin 2050 numri mund të kalojë 1.3 miliardë. Sfidat që kemi përpara janë të mëdha.

Një vrasës i heshtur

“Zbuloje sa më herët” nuk është thjesht slogan.

Diabeti tip 2 zhvillohet shpesh për vite me radhë pa u vënë re. Shumë njerëz nuk dallojnë simptoma, ndërsa të tjerë nuk kanë fare shenja paralajmëruese. Ndërkohë sëmundja dëmton enët e gjakut, zemrën, veshkat dhe sytë. Sipas IDF-së, 43% e të rriturve me diabet në botë mbeten të padiagnostikuar. Pikërisht për këtë arsye, një analizë e thjeshtë e glicemisë mund të zbulojë në kohë një sëmundje që ka filluar prej vitesh. Sipas një studimi të gjerë të publikuar në vitin 2024, që në dekadën e parë pas diagnostikimit rritet ndjeshëm rreziku për hipertension, dislipidemi dhe nefropati. Pesëmbëdhjetë vjet pas diagnozës, më shumë se 60% e pacientëve kishin të paktën një komplikacion mikrovaskular ose kardiometabolik, ndërsa jetëgjatësia mund të shkurtohet deri në 15 vjet. Prandaj, diabeti duhet kërkuar edhe kur mungojnë simptomat. Programet e kontrollit periodik dhe mbulimi universal shëndetësor ndihmojnë në diagnostikimin më të hershëm dhe në uljen e komplikacioneve

Diabeti po ndryshon fytyrë

Dikur diabeti konsiderohej sëmundje e moshës së mesme dhe të tretë. Sot gjithnjë e më shpesh po diagnostikohet te të rinjtë, madje edhe te adoleshentët. Kur diabeti fillon herët, ai ka më shumë kohë për të vepruar dhe për të shkaktuar dëme. Forma e hershme shoqërohet më shpejt me hipertension, sëmundje kardiovaskulare, dëmtime të veshkave dhe ndërlikime të tjera serioze. Profesor Frank Hu nga Shkolla e Shëndetit Publik në Harvard paralajmëron: “Diabeti tip 2 është një epidemi e heshtur që po prek gjithnjë e më shumë të rinj. Pasojat janë alarmante. Parandalimi fillon me edukimin.” Në rrënjë të këtij fenomeni qëndrojnë obeziteti në fëmijëri, ushqyerja e pashëndetshme dhe mungesa e aktivitetit fizik.

Barrë ekonomike globale

Sipas IDF-së, në vitin 2024 shpenzimet globale të lidhura me diabetin arritën rreth 1.015 trilionë dollarë, afërsisht 12% e shpenzimeve botërore për shëndetësinë. Një studim i botuar në Nature Medicine vlerëson se ndikimi ekonomik i diabetit mund të arrijë në 10.2 trilionë dollarë gjatë periudhës 2020-2050. Këto nuk janë vetëm kosto mjekësore. Ato përfaqësojnë humbje produktiviteti, paaftësi, vite jete të humbura dhe barrë të rëndë për familjet e sistemet shoqërore. Nëse trendi aktual vazhdon, diabeti rrezikon të bëhet një nga sfidat më të kushtueshme të këtij shekulli.

Kërkohet një strategji e re

Edhe në vendet ku kujdesi mjekësor është i aksesueshëm, evidencat tregojnë se përqendrimi vetëm në uljen e sheqerit në gjak nuk mjafton. Faktorët socialë, ekonomikë dhe mjedisorë vazhdojnë të ushqejnë këtë epidemi të shekullit XXI. Mënyra se si do ta përballojmë diabetin në dy dekadat e ardhshme do të ndikojë në shëndetin dhe jetëgjatësinë e brezave të ardhshëm. Prioritet absolut duhet të jetë parandalimi. Lufta kundër diabetit nuk fitohet vetëm në spitale dhe klinika, por edhe në shkolla, familje, komunitete dhe në politikat publike. Resurset intelektuale, financiare dhe politike duhet të orientohen më shumë drejt parandalimit, edukimit shëndetësor dhe diagnostikimit të hershëm. Mjekët, mediat, institucionet dhe familjet duhet të flasin me një zë: diabeti mund të parandalohet në shumë raste dhe mund të kontrollohet më mirë kur zbulohet në kohë.

Duke e mbyllur

Diabeti nuk është më thjesht një problem mjekësor. Ai është një sfidë shoqërore, ekonomike dhe njerëzore. Nëse veprojmë shpejt, investojmë te parandalimi dhe e zbulojmë sëmundjen herët, mund të ndryshojmë rrjedhën e kësaj epidemie globale. Diabeti po ndryshon botën. Me dije, ndërgjegjësim dhe veprim në kohë, ne mund ta ndryshojmë diabetin.