Autonomia fiskale, vetëm 8 bashki sigurojnë mbi 50% të të ardhurave vetë

Autonomia fiskale mbetet e ulët për pjesën dërrmuese të bashkive të vendit, duke dëshmuar varësinë e fortë të pushtetit vendor nga transfertat e buxhetit të shtetit. Sipas Ministrisë për Çështjet vendore në vitin 2025, vetëm tetë nga 61 bashkitë rezultojnë mbi mesataren kombëtare prej 43.1% të autonomisë fiskale, ndërsa diferencat mes njësive vendore janë të thella.

Himara kryeson renditjen, me një nivel të autonomisë fiskale prej rreth 90 për qind. Pas saj renditen Kavaja, Tirana dhe Kamza, me tregues që luhaten afërsisht nga 65 për qind në 70 për qind. Mbi mesataren kombëtare qëndrojnë gjithashtu Saranda, Vlora, Durrësi dhe Vora.

Tirana paraqitet si rast i veçantë, pasi madhësia e ekonomisë, përqendrimi i bizneseve, tregu i pasurive të paluajtshme dhënia e sipërfaqeve të mëdha për leje ndërtimi dhe numri i lartë i banorëve i sigurojnë bashkisë një bazë shumë më të gjerë të ardhurash se njësive të tjera vendore. Megjithatë, ajo nuk kryeson renditjen, pasi Himara ka një raport më të lartë ndërmjet të ardhurave të veta dhe burimeve të përgjithshme financiare.

Menjëherë poshtë mesatares kombëtare renditet Lezha, me një nivel pranë 43 për qind, e ndjekur nga Shijaku, Korça, Shkodra dhe Roskoveci. Për këto bashki, të ardhurat e krijuara në nivel vendor mbulojnë vetëm rreth një të tretën e burimeve financiare.

Në pjesën më të madhe të bashkive, autonomia fiskale zbret nën 30 për qind. Fieri, Berati, Gjirokastra, Elbasani, Lushnja dhe Pogradeci pozicionohen në intervalin rreth 20–30 për qind, duke mbetur dukshëm poshtë mesatares së vendit. Edhe bashki relativisht të mëdha ekonomikisht, si Elbasani dhe Fieri, nuk arrijnë të sigurojnë një nivel të lartë të të ardhurave të veta.

Situata është më problematike në bashkitë e vogla dhe me bazë të kufizuar ekonomike. Në fund të renditjes gjenden Hasi dhe Memaliaj, ku autonomia fiskale është vetëm rreth 3 për qind. Nivele shumë të ulëta paraqesin gjithashtu Këlcyra, Kurbini, Pusteci, Klosi dhe Tropoja.

Në total, 17 bashki kanë autonomi fiskale nën 10 për qind. Në këtë grup përfshihen edhe Delvina, Malësia e Madhe, Prrenjasi, Kukësi, Peqini, Mirdita, Libohova, Gramshi, Bulqiza dhe Dibra. Në praktikë, këto njësi vendore kanë mundësi shumë të kufizuara për të financuar shërbimet dhe investimet me të ardhurat që mbledhin vetë.

Autonomia fiskale kombëtare në vitin 2025 është 43.1 për qind, por kjo mesatare ndikohet fort nga pesha e Tiranës. Pa kryeqytetin, autonomia agregate zbret në 34.9 për qind, ndërsa mediana e 61 bashkive është vetëm 16.9 për qind. Një numër i kufizuar bashkish të mëdha ose turistike krijon pjesën kryesore të burimeve të veta vendore, ndërsa bashkia tipike shqiptare financon me burime të veta më pak se një të gjashtën e buxhetit të saj.

Mesatarja e autonomisë sipas qarqeve lëviz nga rreth 6.1 për qind në Kukës dhe 8.2 për qind në Dibër, në intervalin 38– 56 për qind në qarqet Durrës, Vlorë dhe Tiranë. Bashkitë me autonomi të lartë ndjekin dy profile të dallueshme: ekonomi urbane me dendësi të lartë dhe bazë të gjerë taksapaguesish, Tirana, Durrësi, Kamza, ose ekonomi bregdetare me rentë turistike dhe imobiliare (Himara, Saranda, Vlora, Kavaja). Asnjë bashki e brendshme malore nuk i afrohet mesatares kombëtare. Varësia nga transfertat qendrore Ana e kundërt e autonomisë fiskale është varësia nga fondet e qeverisë qendrore, e matur si raport i transfertës së pakushtëzuar ndaj të ardhurave të veta. Bashkitë e mëdha, me bazë më të gjerë tatimore, varen shumë më pak nga fondet qendrore: varësia është 22 për qind në Tiranë, 25 për qind në Vlorë dhe Sarandë, dhe 39 për qind në Durrës. Në të kundërt, bashkitë e vogla dhe periferike varen pothuajse tërësisht nga transfertat.  Këlcyra, Pusteci, Hasi dhe në Memaliajit bashki morën nga qeveria qendrore 8 deri në 13 herë më shumë fonde sesa arrijnë të sigurojnë vetë./Monitor/