Franshizat, rruga e heshtur drejt pasurisë në Amerikë

Në epokën e Inteligjencës Artificiale, zotërimi i një McDonald’s mund të duket së shpejti shumë më tërheqës, shkruan The Economist

Kur Greg Flynn u diplomua në Stanford Business School në vitin 1994, ndërsa bumi i dotcomeve ishte në kulm, miqtë e tij zgjodhën rrugën e dukshme të karrierës.

Por ndërsa ata “të gjithë po bënin prezantime në PowerPoint… duke u kthyer në milionerë në letër”, ai u largua për të ndihmuar një mik të hapte një restorant të dytë.

Disa vite më vonë, pasi vuri re financime bujare për ata që synonin të bëheshin franshizëmarrës (franshiza është një model biznesi ku një kompani e njohur i jep dikujt tjetër të drejtën të përdorë markën, produktet, mënyrën e funksionimit dhe sistemin e saj të biznesit kundrejt pagesës së tarifave), z. Flynn bleu tetë restorante Applebee’s për vete.

Sot ai drejton më shumë se 3,000 pika franshize në shtatë marka, në tre vende, dhe raportohet se ka një pasuri prej mbi 1 miliard dollarësh, duke e bërë ndoshta franshizëmarrësin e parë në botë që arrin këtë nivel.

Më 22 shkurt, International Franchise Association, një grup lobimi, e përfshiu atë në Hall of Fame të saj, një nderim që dikur u rezervohej franshizëdhënësve, inovatorëve në anën tjetër të biznesit që krijuan zinxhirë të mëdhenj, si Ray Kroc i McDonald’s apo Colonel Harland Sanders i KFC-së.

Historia e z. Flynn është një histori suksesi e ngadaltë dhe e qëndrueshme. E tillë është edhe historia e modelit të franshizës, i cili nisi të përhapej në Amerikë në vitet 1950. Sot në vend ka afro 850,000 njësi franshize, të drejtuara nga rreth 250.000 pronarë, që punësojnë rreth 9 milionë njerëz dhe gjenerojnë rreth 3 për qind të PBB-së.

Një në tetë biznese me të paktën një punonjës është pjesë e një franshize. Lloje të ndryshme biznesesh, nga Dunkin’ Donuts te UPS Store dhe shumica e hoteleve Marriott, funksionojnë si franshiza.

Së fundmi, modeli është përhapur në fusha të reja, si butik fitnesi (studio të vogla dhe të specializuara fitnesi), shërbimet për shtëpinë dhe kujdesi për fëmijët, pjesërisht falë investitorëve të kapitalit privat që janë bërë franshizëdhënës entuziastë.

Të zotërosh një franshizë mund të jetë forma më e pastër e ëndrrës amerikane. Rreth 95 për qind e 14.000 pikave të McDonald’s në Amerikë operohen nga franshizëmarrës dhe zinxhiri me shumë gjasë ka krijuar më shumë milionerë se çdo kompani tjetër në histori.

“Jo të gjithë do të bëhemi Steve Jobs apo Elon Musk”, thotë Matt Haller, drejtues i IFA-s, por shumë njerëz mund ta imagjinojnë veten duke kursyer para për të provuar biznesin tipik amerikan të “shitjes së hamburgerëve”.

Z. Haller thotë se franshizëmarrësit raportojnë tani interes në rritje nga fëmijët e tyre për të marrë në dorë biznesin familjar. Kjo nuk është për t’u habitur. Një dekadë më parë, rruga drejt prosperitetit për të rinjtë amerikanë dukej e sigurt: një diplomë universitare dhe një punë në zyrë para laptopit.

Por rritja e tarifave universitare dhe shfaqja e Inteligjencës Artificiale kanë nxitur një interes të ri për profesionet praktike dhe mënyra të tjera më tradicionale për të siguruar jetesën. Bizneset që kërkojnë praninë fizike, si mësimi i Pilates apo gatimi i ushqimit, duken sot një bast më i sigurt.

“Nuk ka pothuajse asnjë franshizë që mund të drejtohet pa njerëz”, thotë z. Haller. Kështu, shumë më tepër të rinj mund të ndjekin së shpejti shembullin e z. Flynn. Por a do t’u shpërblehet kjo zgjedhje?

Për ekonomistët, franshizat përbëjnë një lloj veçantie. Siç vuri në dukje Paul Rubin nga Universiteti i Gjeorgjisë në një studim të vitit 1978, ato e zbehin kufirin mes një kompanie dhe tregut të hapur.

Franshizëdhënësit, të cilët zakonisht ruajnë kontrollin mbi elemente si menuja apo oraret e punës, përfitojnë nga një rrjet sipërmarrësish të motivuar, të gatshëm të investojnë kapitalin e tyre, duke i lejuar kompanisë të zgjerohet me shpejtësi.

Në këmbim, franshizëmarrësit fitojnë mundësinë të drejtojnë biznesin e tyre me sigurinë që ofron një markë e njohur.

Ky model është më i zakonshëm në industri që kërkojnë një numër të madh punonjësish të shpërndarë fizikisht në shumë pika, si përgatitja e ushqimit sipas porosisë në mijëra lokale ose administrimi i hoteleve. Duke i lejuar franshizëmarrësit të mbajnë fitimin, pasi paguajnë tarifat për markën, u jepet një nxitje shumë më e fortë për të punuar sesa do të kishte një menaxher i zakonshëm me pagë.

Njohja e tregut lokal është një tjetër avantazh. Rrugët kanë “anën e darkës” dhe “anën e mëngjesit”; të hapësh një pikë kafeje ku makinat kalojnë gjatë kthimit në shtëpi dhe jo gjatë rrugës për në punë është një ide e keqe.

Disa lokacione janë ato që Dinesh Goswami, i cili operon më shumë se 100 njësi të Taco Bell, Dunkin’ Donuts dhe zinxhirëve të tjerë, i quan vende “Statuja e Lirisë”: shumë të dukshme, por të vështira për t’u arritur.

Ai hapi një restorant Popeyes në Nashville që klientët mund ta shihnin nga kilometra larg, por ishte aq i vështirë për t’u arritur nga rruga sa të ardhurat ranë me 60 për qind brenda pak kohe.

Z. Flynn bleu tetë restorantet e para Applebee’s në shtetin e Uashingtonit nga një franshizëmarrës me bazë në Cleveland, i cili këmbëngulte se “mënyra si i bëj gjërat në Ohio është mënyra si dua t’i bëj edhe në Indiana, New Jersey dhe Washington”.

Kur z. Flynn mori drejtimin, një punonjës lokal, Dan Krebsbach, i tha se restorantet mund të performonin më mirë. Në Midwest, Applebee’s ishte një restorant familjar; por në Seattle, sipas z. Krebsbach, “ekzistonte mundësia për të krijuar një zinxhir të shkëlqyer baresh”. Ai kërkoi gjithashtu rritjen e numrit të stafit.

Ai pranoi të vepronte sipas idesë së z. Krebsbach, duke i ofruar edhe pjesëmarrje në fitime, një lloj franshize brenda franshizës.

“Biznesi ndryshoi rrënjësisht brenda pak kohe”, kujton z. Flynn. Të ardhurat u rritën me një të tretën. Me rekomandimin e z. Krebsbach, ai hapi edhe dy restorante të tjera Applebee’s. Edhe ato patën sukses. Më pas, z. Flynn telefonoi pronarin në Cleveland dhe i ofroi të blinte pjesën tjetër të biznesit.

“Blemë edhe 62 të tjera. Kaluan nga 10 në 72 brenda natës.”

Sot, z. Krebsbach drejton të gjitha 460 restorantet Applebee’s të Flynn Restaurant Group. Kompania operon sipas asaj që pronari e quan modeli “shtetëror dhe federal”: menaxherët rajonalë ndajnë fitimet dhe drejtojnë tregjet lokale, ndërsa zyra qendrore merret me funksione si financat dhe trajnimet, ku përfitimet nga shkalla e madhe e operimit janë më të mëdha.

Bert Albertse, drejtues i Jetset Pilates, një zinxhir me më shumë se 100 studio, e sheh gjithashtu nga afër përfitimin e modelit të franshizës.

“Asnjë nga njësitë që zotërojmë drejtpërdrejt nuk është mes performuesve më të mirë”, thotë ai për studiot në pronësi të kompanisë. “Secila prej tyre ka ecuri nën mesataren krahasuar me franshizëmarrësit tanë.”

Një prej franshizëmarrësve të tij, Justin Clonts, i cili punon në sektorin e kapitalit privat dhe zotëron së bashku me bashkëshorten tre studio Jetset në Manhattan, thotë se “nuk do të kishim hapur kurrë tre studio brenda 12 muajve” pa qenë pjesë e një franshize. Ai përmend, për shembull, udhëzimet që morën nga zinxhiri për rekrutimin e stafit dhe marketingun digjital.

Efekti  zinxhir

Kushtet që u ofrohen franshizëmarrësve janë çuditërisht të lehta për t’u gjetur. Çdo biznes që shet një franshizë në Amerikë duhet të përgatisë një Dokument Zbulimi të Franshizës, FDD, ndërsa disa shtete publikojnë regjistrat e tyre.

FDD-të tregojnë tarifat e shumta që duhet të paguajë franshizëmarrësi, si pagesat fillestare ashtu edhe ato të vazhdueshme, dhe mund të përfshijnë të dhëna të detajuara mbi performancën e franshizëmarrësve ekzistues.

Shfletimi i një duzine FDD-sh tregon se ato kanë shumë elemente të përbashkëta. Tarifat e vazhdueshme për franshizëdhënësin zakonisht paguhen si përqindje e shitjeve. E njëjta gjë vlen edhe për tarifa të tjera, si ato për marketingun. Së bashku, ato përfaqësojnë rreth 5-7% të shitjeve për bizneset e ushqimit dhe 10-12 për qind për sektorët e bukurisë dhe fitnesit.

Tarifa fillestare për hapjen e një njësie të vetme zakonisht arrin në dhjetëra mijë dollarë dhe shpesh është 50 mijë dollarë ose më shumë, me zbritje për ata që blejnë disa njësi njëherësh. Dhe kjo para se të investohet qoftë edhe një dollar në rikonstruksione apo pajisje.

Kostot totale të hapjes ndryshojnë shumë sipas aktivitetit: një restorant zakonisht kërkon mbi 1 milion dollarë investim, ndërsa një studio fitnesi nga 300 mijë deri në 800 mijë dollarë.

Kjo është një shumë e konsiderueshme. Disa franshizëmarrës i sigurojnë këto para nga miqtë dhe familja, ashtu siç bënë pronarët e moteleve me origjinë nga Gujarati. Të tjerë përdorin kursimet e mbledhura gjatë karrierës së tyre të parë.

Patrick Buckley, analist i franshizave, thotë se shumica e franshizëmarrësve të suksesshëm që ka njohur janë financuar përmes një kombinimi kredish dhe përdorimit të kursimeve të pensionit.  Si në çdo sipërmarrje biznesi, edhe këtu ekziston një mundësi reale dështimi.

Kur krahasohen franshizëmarrësit me bizneset e pavarura, “diferenca në normën e mbijetesës është e vogël”, thotë Francine LaFontaine nga Universiteti i Michigan-it, dhe shfaqet vetëm në vitin e parë ose të dytë. Pas kësaj, gjasat për të qëndruar në biznes janë pothuajse të njëjta.

Megjithatë, rreziku ndryshon ndjeshëm sipas llojit të franshizës. “Shanset për të pasur sukses me një restorant të ri janë shumë më të mëdha nëse je pjesë e një franshize që i ka ndërtuar sistemet, ka njohje të lartë të markës dhe një buxhet të madh marketingu që të mbështet”, thotë z. Flynn.

Edhe nëse biznesi nuk ecën aq mirë sa shpreson franshizëmarrësi, shpesh ekziston mundësia për ta shitur më tej. “Ka tregje likuide për franshizat”, shpjegon z. Flynn. Megjithatë, kjo vlen më pak për franshizat më të reja, që ende po ndërtojnë markën e tyre. Shpërblimi mund të jetë shumë më i madh, pasi ata që hyjnë herët sigurojnë territore më të mira, por edhe rreziku është më i lartë.

Struktura e marrëveshjes së franshizës ka gjithashtu rëndësi. Kur Ray Kroc mori drejtimin e McDonald’s, shumica e franshizëdhënësve të kohës fitonin nga shitja e furnizimeve ose nga tarifat e licencimit, dhe jo nga modeli i ndarjes së të ardhurave që mbizotëron sot. “Sapo hyn në biznesin e furnizimeve, shqetësohesh më shumë për atë që fiton nga shitjet ndaj franshizëmarrësit sesa për ecurinë e shitjeve të tij”, argumentonte Kroc.

Kjo qasje vazhdon të krijojë probleme kur shfaqet. Shumë franshizëmarrës dështuan nën modelin e ndjekur nga XPonential Fitness, ish-pronari i CycleBar, një zinxhir fitnesi, i cili u kërkonte të blinin pajisje të shtrenjta prej tij, me fitim për kompaninë. Në mars, Komisioni Federal i Tregtisë njoftoi se kompania do t’u kthente 17 milionë dollarë franshizëmarrësve, si pjesë e një marrëveshjeje me rregullatorin për shkelje të rregullave të franshizimit.

Një tjetër kritikë ndaj franshizave lidhet me ndikimin e tyre mbi punëtorët e shumtë me paga të ulëta që punësojnë. Në librin e tij të ri, “Chains of Command”, Brian Callaci nga Open Markets Institute, një institut kërkimor i fokusuar te politika e konkurrencës, argumenton se dallimi mes franshizëmarrësit dhe punonjësit është një trillim juridik, për shkak të shkallës së kontrollit që ushtrojnë franshizëdhënësit.

Dhe, duke pasur parasysh sa pak fuqi kanë, sipas z. Callaci, e vetmja mënyrë që franshizëmarrësit të fitojnë para për vete është t’i paguajnë punëtorët sa më pak të jetë e mundur.

Ndarja e punës

Dëshmia më e qartë se franshizimi ka dëmtuar punëtorët me paga të ulëta vjen nga klauzolat e mosrekrutimit, të cilat dikur kufizonin punësimin mes pikave të të njëjtit zinxhir.

Në vitin 2018, i ndjeri Alan Krueger publikoi një studim që tregonte sa të zakonshme ishin këto klauzola në franshiza dhe argumentonte se ato shtypnin konkurrencën për paga. Disa shtete nisën hetime dhe praktika u braktis gradualisht. Një studim i z. Callaci në vitin 2024 zbuloi se heqja e klauzolave të mosrekrutimit kishte rritur pagat e punëtorëve të prekur me 4-6%.

Përtej shembullit të klauzolave të mosrekrutimit, megjithatë, provat për dëme më të gjera ndaj punëtorëve janë të vështira për t’u gjetur. Në një tjetër studim, Krueger zbuloi se pagat e stafit në vijën e parë ishin rreth 2% më të ulëta në pikat me franshizë sesa në ato në pronësi të kompanisë, një diferencë që ai e quajti “të papërfillshme”.

Ndërsa sugjerimi se franshizëmarrësit janë punonjës të maskuar nuk përputhet lehtë me ekzistencën e operatorëve si z. Flynn. Nga ana e tij, z. Callaci vëren se aty ku franshizëmarrësit kanë më shumë fuqi, punëtorët priren të fitojnë pak më shumë.

Në vitin 2015, gjatë administratës Obama, u prezantua një “rregull i punëdhënësit të përbashkët”, që i bënte franshizëdhënësit bashkëpërgjegjës për punëtorët e franshizëmarrësve të tyre. Por ky rregull nuk u mbështet kurrë në gjykatë dhe në vitin 2020, gjatë administratës së parë Trump, u kufizua vetëm në rastet e “kontrollit të drejtpërdrejtë dhe të menjëhershëm”.

Një përpjekje në vitin 2023, gjatë administratës Biden, për ta zbutur këtë përkufizim më të kufizuar nuk pati sukses, ndërsa në shkurt të këtij viti ai u rikthye zyrtarisht nga administrata e dytë Trump. Franshizimi është “një motor mundësish”, argumenton z. Flynn. Politikanët amerikanë do të bënin mirë të mos ndërhynin në të./Përgatiti: Monitor/