Rruga Kam – Qafë Prushi, një aset me shumë vlera , i lënë në harresë!
nga Ing.Sadri M.Isufaj*
Rruga Kombëtare, Ndërkombëtare e Ndërkufitare Kam – Qafë Prushi është ndër të parat Rrugë Ndërkombëtare e ndërtuar në Shqipëri, që në vitin 1938 nga Italia, për shfrytëzimin e kromeve të zonës së Bytyçit e Hasit.
Rruga gëzon drejtësisht statusin e Rrugës Ndërkombëtare, pasi lidh dy shtetet shqiptare: Shqipërinë me Kosovën. Rruga e ndërtuar para 88 vitesh ka mbetur pothuaj si në kohën e Luftës së Dytë Botërore, 1938-1943.
Më poshtë po rendis disa argumente të pamohueshme për të treguar jo vetëm domosdoshmërinë, por edhe detyrimin për të ndërhyrë në lidhje me plotësimin e nevojave jetike të këtyre banorëve.
– Qeveria Italiane dhe Qeveria Gjermane e Kohës së Luftës të Dytë Botërore kanë patur përfitime në miliona euro nga shfrytëzimi i pasurive minerare të kromit, ndërsa Shteti Shqiptar ka mbi 8 dekada që i shfrytëzon kromet e kësaj zone dhe duke fituar qindra milionë Euro nga eksportet e tij.
– Burimet minerare të kromeve përgjatë e në afërsi të kësaj rruge janë të shumta e të pasura në sasi dhe në përmbajtje cilësie nga 30 – 40 për qind, si Tropoja me mbi 100 vendburime kromi e rreth 6 milionë tonë krom të zbuluar, si dhe Hasi me vendburime te shumta e mbi 3 milionë tonë rezerva kromi të zbuluara.
– Kjo zonë, Bytyç – Has – Berishë, ofron dhe shumë burime të tjera të cilat kontribuojnë në ekonominë kombëtare si pyje etj .
– Zona e Bytyçit me rrethina është djegur tre herë gjatë LDB nga Gjermania, duke pasë miliona euro dëme të shumta në njerëz, shtëpi, bagëti e pasuri të tjera të ndryshme.
– Zona përgjatë Rrugës Kam – Qafë Prushi (Bytyçi e Hasi) është nga zonat kufitare të dëmtuara nga pasojat e Luftës së Serbisë ndaj Kosovës.
– Rruga nga qyteti i Gjakovës deri në Qafë të Prushit është asfaltuar prej dekadash nga Qeveria e Kosovës, gjithashtu rruga Krumë-Letaj dhe Krumë – Bajram Curri kanë përfunduar para mëse 15 vitesh, duke mbetur vetëm këto 19 km jashtë çdo standarti.
– Nëse vetëm më pak se 1 për qind të këtyre fitimeve madhore të përfituara nga shteti në këtë zonë, apo nga dëmshpërblimet e luftës të akorduara Shqipërisë, të investoheshin në këtë rrugë, ajo do të ishte ndër më të mirat në vendin tonë,me standardet nga ma të lartat në rajon.
Të dhëna mbi projektin e Rrugës Kam – Qafë Prushi
Aksi Kam – Qafë Prushi (segment i Rrugës Shtetërore SH23), me gjatësi 19 km, është një segment i rëndësishëm rrugor në verilindje të Shqipërisë, që lidh zonën e Bytyçit dhe Hasit me pikën kufitare të Qafë Prushit drejt Kosovës. Ky segment është pjesë e infrastrukturës që ndihmon lëvizjen ekonomike dhe qarkullimin ndërkufitar.
Është ndërtuar fillimisht në vitin 1938 dhe që prej asaj kohe nuk ka pasur asnjë rikonstruksion të plotë modern, pavarësisht premtimeve dhe planifikimeve të ndryshme të qeverive për dekada me radhë. Rruga Kam – Qafë Prushi bën pjesë në Rrugët Kombëtare dhe Ndërkufitare – Kategoria C2, dhe sipas shpjegimeve historike dhe klasifikimit të rrjetit rrugor SH23, ajo klasifikohet si Segment i Rrugës Shtetërore (SH) 23, që lidhet Tropojë – Kukës dhe përshkon Qafë Prushin në kufi me Gjakovën (Kosovë). Kjo do të thotë se ajo duhet kategorizuar si rrugë kombëtare e rëndësisë rajonale, e cila (nëse do të rikonstruktohet sipas standardeve moderne) mund të ketë një kategori dimensionale të tillë që lejon qarkullim me shpejtësi mesatare të planifikuar për rrugë kodrinore – malore.
Për këtë segment rrugor është hartuar projekt zbatimi i plotë në vitet 2008–2009 dhe miratimi teknik nga strukturat shtetërore (në atë kohë Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve, sot ARRSH) është kryer brenda periudhës 2009–2010. Qëllimi i projektit: Lehtësimi i qarkullimit mes Shqipërisë dhe Kosovës; Rritja e sigurisë rrugore; Nxitja e zhvillimit ekonomik në zonën e Bytyçit dhe Hasit; Shkurtimi i kohës së udhëtimit drejt qyteteve si Gjakova etj.
Projekti është hartuar si projekt i plotë zbatimi (projekt teknik + preventiv + volume punimesh), jo thjesht Projektide. Sipas standardeve të projektimit të aplikuara në atë kohë (Manuali Shqiptar i Projektimit Rrugor), aksi është projektuar si: Rrugë Kombëtare – Kategoria C2 (rrugë me një karexhatë me nga një korsi lëvizje për secilin drejtim). Parametrat tipikë të kategorisë C2: Gjerësi karrexhate: 6.0 ÷ 6.5 m ; Bankina: 0.75 ÷ 1.0 m; Shpejtësi projekti: 40÷60 km/h; Terren: Kodrinor-malor ; Ngarkesë e mesme trafiku ( Trafiku relativisht i ulët në atë kohë).
Preventivi i përllogaritur në atë periudhë (me çmimet e viteve 2008–2009) ishte në intervalin: Rreth 8 -10 milionë € (~ 1200 miljonë lekë) Informacion i përgjithshëm për projektin e rikonstruksionit:
1. Zgjerimi dhe asfaltimi i rrugës :Rritje të gjerësisë së karrexhatës,Shtresë të re asfalti,Përmirësim të kthesave për siguri më të lartë;
2. Ndërtim muresh mbajtëse dhe sistem kullimi : Stabilizim të skarpatave,Kanalizime për ujërat sipërfaqësore,Masa mbrojtëse kundër rrëshqitjeve;
3. Sinjalistikë dhe elementë sigurie: Vendosje barrierash anësore,Sinjalistikë horizontale dhe vertikale,Ndriçim në zona të caktuara (Kam dhe Qafë Prushi).
Realizimi i këtij projekti ishte planifikuar të bëhej në vitet 2010-2011 dhe ishte në fazën e përgatitjes për tenderim; Por nuk vazhduan procedurat përkatëse pasi u desh të ndërhyhej duke pakësuar fondet e investimeve publike në shkallë vendi si pasojë e krizës ekonomike globale, ku u përfshi edhe Shqipëria.
Megjithëse kanë kaluar 15 vite,nuk është marrë asnjëherë në konsideratë planifikimi i realizimit të këtij investimi të domosdoshëm në shërbim të komunitetit të Bytyçit dhe Hasit por edhe shumë më tepër.
Aktualisht nuk ka asnjë informacion të qartë zyrtar të publikuar në media apo dokumente online që përmban detaje në lidhje me investimin për rikonstruksionin e rrugës,përveç disa referencave të përgjithshme dhe kërkesave e protestave të vazhdueshme nga banorët e Zonës.
A mund të përdoret sot, Projekti i vitit 2009?
Këtu kemi tre aspekte: teknik, ligjor dhe ekonomik.
1. Nga ana Teknike: Një projekt 15–17 vjeçar Nuk mund të përdoret direkt për tender pasi nuk përputhet me Eurokodet aktuale dhe nuk përputhet me manualet e reja të projektimit. Por: Mund të përdoret si bazë referuese ;mund të përdoret për studim fizibiliteti;mund të përdoret për azhornim.
2. Nga ana Ligjore: Sipas praktikës së prokurimit publik Projekti duhet të jetë i azhornuar teknikisht;duhet rivlerësim gjeologjik;duhet kontroll strukturor sipas normave aktuale; Si dhe rillogaritje e volumeve.
Pra: Duhet një kontratë azhornimi projekti si dhe indeksimi përkatës financiar.
Çfarë duhet për ta riaktivizuar?
Në praktikë bëhet:
1. Verifikimi i gjurmës ekzistuese;
2. Rifreskim topografik;
3.Studim i ri gjeologjik;
4. Kontroll i mureve dhe veprave të artit;
5. Përditësim preventivi me analiza të reja çmimesh;
6. Miratim teknik i ri.
Indkesimi i Preventivit (2009 – 2026)
Nëse preventivi i atëhershëm ishte 8÷10 milion € (çmime 2009), sot ai duhet:
A. Indeksuar me inflacionin (Vetëm inflacion i përgjithshëm +30%);
B. Azhurnuar me çmimet aktuale të materialeve (+50% deri +80%);
C. Rillogaritur sipas manualeve të reja të çmimeve të punimeve publike (+30% deri +40%);
D. Kosto shtesë për azhornimim e projektit (3% ÷ 4% e vlerës së investimit);
Duke marrë për bazë gjitha këto sa më lart theksuam,përfundimisht mund të shprehemi se realizimi i këtij projekti (pas azhornimit të plotë) kërkon një financim prej rreth 22 – 23 milionë € (~2200 miljon lekë), që përkthehet 1.2 milionë €/km rrugë.
Konkluzioni profesional:
– Projekti i vitit 2008–2009 edhe pse nuk është i përdorshëm direkt sot, me azhornimin dhe korigjimet përkatëse mund të bëhet i aksesueshëm dhe të përdoret për ndërtimin e kësaj vepre infrastrukturore mjaft të rëndësishme dhe jetike për banorët e Zonës por edhe më gjerë.
– Vlera reale që nevojitet për këtë investim nuk është e papërballueshme për buxhetin e qeverisjes qendrore apo lokale, pasi është simbolike krahasuar me koston e rrugëve të ndertuara gjatë 10 viteve të fundit.
*Specialist me eksperiencë 50 vjeçare në projektimin dhe zbatimin e objekteve të infrastrukturës.
