A do të ndjekë varësia nga rrjetet sociale të njëjtën rrugë si cigaret?

Ky vit ka sjellë shumë artikuj që e krahasojnë varësinë nga rrjetet sociale me duhanin, ndërsa autoritetet dhe gjykatat po shtojnë presionin ndaj platformave teknologjike.

Është e lehtë të kuptohet pse kritikët shpresojnë për një kthesë si ajo e duhanpirjes. Në mesin e shekullit të XX-të, gati gjysma e të rriturve në SHBA pinin duhan.

Deri në vitin 2020, kjo normë ra në rreth 13 për qind. Por historia kishte një fund të hidhur: shumë nga më të varfrit mbetën të varur. A mund të ndodhë e njëjta gjë me rrjetet sociale?

Siç shkruan Allan M. Brandt, duhani dikur ishte “një produkt dhe sjellje me tërheqje masive”. Edhe rrjetet sociale në dekadat e para kishin përdorim të gjerë: nuk ishte e pazakontë të shihje një yll Hollywood-i po aq të fiksuar pas Facebook-ut sa një adoleshent në autobus.

Por kur studiuesit lidhën duhanin me kancerin e mushkërive, të parët që reaguan ishin më të arsimuarit. Një studim tregon se rënia e duhanpirjes tek ata nisi që në vitin 1954, menjëherë pas publikimeve të para.

Në vitet 1980, rënia mori një dimension të qartë social. Një grua që e linte duhanin për shkak të presionit shoqëror thoshte: “Kam lexuar se një e treta ende pinë duhan. Ku janë? Nuk njoh asnjë.”

Parashikimet e kohës ndryshonin: disa mendonin se duhani do të zhdukej brenda 20–25 vjetësh, të tjerë se ai do të përforconte pabarazitë sociale. Sot dimë se e dyta rezultoi e saktë.

Braktisja e zakoneve që krijojnë varësi është më e vështirë për ata me më pak arsim, mbështetje dhe akses në shëndetësi. Në Britani, njerëzit në zonat më të varfra kanë më shumë se trefish probabilitet të pinë duhan krahasuar me ata në zonat më të pasura.

Edhe pse synimi ishte ulja e normës në 5 për qind deri në vitin 2030, një raport paralajmëroi se pa masa shtesë ky objektiv nuk do të arrihet dhe zonat më të varfra nuk do ta arrijnë deri në 2044. Duhani mbetet “shkaku kryesor i pabarazive shëndetësore”, duke shpjeguar gjysmën e diferencës në jetëgjatësi.

A mund të ndodhë e njëjta gjë me rrjetet sociale?

Sot, përpjekjet për kufizimin e përdorimit të tyre tek fëmijët duket se udhëhiqen kryesisht nga prindër të klasës së mesme, ndërsa ka indikacione se të rinjtë nga familje më pak të pasura përjetojnë më shpesh efekte negative.

Megjithatë, ka dallime. Ndryshe nga duhani, algoritmet e rrjeteve sociale përshtaten me përdoruesin.

Një i rritur që kalon kohë me video maceje mund të humbasë kohë, por jo domosdoshmërisht shëndetin. Po ashtu, teknologji të reja, si chatbot-et me IA, mund të zëvendësojnë rrjetet sociale dhe të krijojnë shqetësime të ngjashme.

Mësimi kryesor nga duhani është i qartë: produktet që krijojnë varësi mund të mbijetojnë edhe pasi humbasin popullaritetin masiv.

Dhe kur janë njëkohësisht edhe të dëmshme, ato jo vetëm pasqyrojnë pabarazitë, por i thellojnë ato./Financial Times/Monitor/