A mund ta ringjallë Inteligjenca Artificiale ëndrrën socialiste?

Inteligjenca Artificiale ka potencialin të rihapë dhe njëkohësisht të përmbysë debatin shekullor mbi planifikimin qendror të ekonomisë, shkruan Martin Sandbu për Financial Times…

Në të gjitha spekulimet mbi të ardhmen që inteligjenca artificiale mund të sjellë, duket se ekziston një bindje e përbashkët: nëse AI do ta transformojë sistemin tonë ekonomik, kjo do të ndodhë në formën e një kapitalizmi edhe më intensiv.

Në varësi të këndvështrimit, kjo shihet ose si diçka pozitive, për shkak të produktivitetit më të lartë, ose si negative, për shkak të rritjes së pabarazisë dhe modelit “fituesi i merr të gjitha”. Por debati zakonisht përqendrohet te mënyra se si duhen korrigjuar pasojat përmes rishpërndarjes, rregullimit apo politikave kompensuese.

Por, a mund të jetë e gjithë kjo një mungesë imagjinate?

Nëse zhvillimet teknologjike që po përjetojmë sot shihen në dritën e debatit të madh të një shekulli më parë, të njohur si “debati mbi llogaritjen socialiste”, shfaqet një mundësi krejt tjetër.

Nëse inteligjenca artificiale përmbush qoftë edhe një pjesë të premtimeve që lidhen me të, ajo mund të mos sjellë një version edhe më intensiv të kapitalizmit të sotëm, por një lloj “rikthimi në të ardhmen”: mund të bëhet instrumenti që e bën të mundur ekonominë e planifikuar socialiste, për të cilën shumë njerëz ëndërruan në shekullin XX, por që deri më sot nuk ishte kurrë realisht e zbatueshme.

Viti 1989 shënoi fitoren politike të kapitalizmit ndaj socializmit. Por në aspektin teknik dhe intelektual, beteja ishte zhvilluar dhe, në një farë mënyre, përfunduar shumë më herët.

Debati mbi aftësinë e një ekonomie socialiste për të shpërndarë në mënyrë efikase burimet, sot pothuajse i harruar, ishte veçanërisht i fortë në periudhën mes dy luftërave botërore.

Pyetja nuk ishte se cili sistem shoqëror ishte më i drejtë, më i barabartër apo më i lirë. Pyetja themelore ishte se cili sistem ishte më efikas: nëse tregjet e lira apo vendimmarrja shtetërore mund t’i shpërndanin në mënyrë më racionale burimet ekonomike të shoqërisë.

Në anën pro-kapitaliste të debatit qëndronin emra të njohur të shkollës austriake, si Ludwig von Mises dhe Friedrich von Hayek.

Përballë tyre ishin, ndër të tjerë, ekonomisti dhe diplomati polak Oskar Lange dhe teoricieni britaniko-amerikan Abba Lerner.

Lange dhe Lerner argumentonin se planifikimi shtetëror mund t’i shpërndante burimet po aq mirë sa tregu, madje edhe më mirë, dhe përpiqeshin të tregonin se kjo ishte e mundur brenda vetë kornizës së ekonomisë klasike.

Në fund të shekullit XIX, ekonomistët kishin shpjeguar se si, përmes mekanizmit të çmimeve të ndryshueshme, tregjet e lira mund të arrinin në çmime të përbashkëta dhe në një shpërndarje efikase e të qëndrueshme të burimeve, duke formalizuar matematikisht “dorën e padukshme” të Adam Smith.

Por përkrahësit e planifikimit përdorën të njëjtat teori për të treguar se edhe agjencitë qendrore mund të imitonin, madje të përmirësonin, rezultatet e tregut.

Një nga idetë ishte që shteti të publikonte plane paraprake prodhimi, ndërsa menaxherët e ndërmarrjeve shtetërore të paraqisnin kërkesat për lëndë të para dhe sasinë e prodhimit sipas çmimeve të përcaktuara nga autoriteti qendror. Plani më pas do të rregullohej derisa kërkesat të përputheshin me njëra-tjetrën dhe me objektivat e planifikimit.

Problemi ishte se, për ta zbatuar këtë në praktikë, autoritetet qendrore do të kishin nevojë për një sasi të jashtëzakonshme informacioni nga çdo sektor dhe hallkë e ekonomisë.

Ky ishte thelbi i argumentit të Hayek në artikullin e tij të famshëm të vitit 1945, “Përdorimi i dijes në shoqëri”, i cili ndikoi mendimin ekonomik për gjysmëshekullin që pasoi.

Merita e Hayek ishte se i pa çmimet e tregut jo thjesht si një instrument për të balancuar ofertën dhe kërkesën, por si bartës informacioni.

Informacioni i nevojshëm për të shpërndarë mirë burimet — kush ka nevojë për çfarë, kush mund ta ofrojë dhe me çfarë kushtesh — është aq lokal dhe i shpërndarë, sa asnjë planifikues qendror nuk mund të shpresonte ta grumbullonte të gjithin.

Sipas Hayek, çmimi i tregut e përmbledh këtë informacion në një numër të vetëm dhe e bën të mundur që vendimet individuale të përputhen me një shpërndarje efikase në nivel të përgjithshëm.

Shumë nga ky informacion, për më tepër, ekziston vetëm në mendjet e njerëzve dhe nuk mund të mblidhet lehtësisht në një formë qendrore.

Deri në fund të shekullit të kaluar, ky argument dukej fitues, sidomos duke parë dështimin e regjimeve socialiste për të garantuar mirëqenie materiale për popullsitë e tyre.

Por edhe pse mbrojtësit e tregut të lirë fituan debatin në praktikë, pala socialiste ruajti një hapësirë teorike: ajo kishte treguar se planifikimi mund të funksiononte në teori.

Përfundimi i Hayek mbetej i kushtëzuar nga një premisë: se qeveritë nuk kishin kapacitetin e nevojshëm informativ dhe llogaritës për të tejkaluar tregun.

Pyetja është nëse inteligjenca artificiale e ndryshon këtë.

Në vitet 1990, kur studiohej debati mbi llogaritjen socialiste, ekzistonte edhe një lloj ironie: komunizmi ishte shembur pikërisht në momentin kur revolucioni kompjuterik po e bënte ekonominë e planifikuar të dukej më pak e pamundur.

Mjafton të shihen përparimet e jashtëzakonshme në teknologjinë e informacionit gjatë dekadave të fundit.

Në kohën e Hayek, informacioni mbi çmimet dhe sasitë lokale mund të mblidhej vetëm nga njerëz me formularë dhe regjistra në dorë.

Sot, kur një pjesë e madhe e tregtisë zhvillohet online, çmimet mund të mblidhen automatikisht nga interneti.

Një nga projektet e para në këtë drejtim ishte “Billion Prices Project”, një nismë kërkimore e Harvard dhe MIT e nisur në vitin 2008 nga ekonomistët Alberto Cavallo dhe Roberto Rigobon, për mbledhjen e çmimeve në kohë reale dhe përmirësimin e statistikave zyrtare.

E njëjta gjë vlen për sasitë: inventarët, porositë dhe volumi i shitjeve janë sot të digjitalizuara dhe, të paktën në parim, mund të jenë të aksesueshme nga një planifikues shtetëror.

Me internetin e gjërave, sasia e informacionit që mblidhet, përpunohet dhe ruhet rritet edhe më shumë.

Deri pak kohë më parë, ky informacion mund të ishte i papërdorshëm në formën e tij të papërpunuar. Por nëse ka një gjë që inteligjenca artificiale di ta bëjë mirë, është organizimi i informacionit të pastrukturuar.

Për pasojë, sfida praktike e mbledhjes, organizimit dhe përpunimit të të dhënave nuk mund të shihet më si një pengesë serioze për efikasitetin e një ekonomie të planifikuar.

Por AI mund të shkojë edhe më tej.

Ajo ofron mundësinë që informacioni i çmimeve të mos jetë më domosdoshmërisht mjeti kryesor i koordinimit ekonomik, sepse mund të parashikojë se kush dëshiron, kush ka nevojë apo kush mund të prodhojë diçka dhe me çfarë kostoje, ndoshta edhe më mirë sesa mund ta përmbledhin çmimet e tregut.

Algoritmet e sjelljes, sidomos në reklamim, tashmë bëjnë një pjesë të kësaj pune.

Të gjithë e njohim ndjesinë kur një motor kërkimi apo rrjet social na shfaq një reklamë që duket pothuajse sikur e ka kuptuar saktësisht çfarë po mendojmë.

Duke gjykuar nga të ardhurat e kompanive të mëdha teknologjike nga reklamat, prodhuesit besojnë se këta algoritme ia vlejnë koston.

Tani imagjinoni një super-AI që ka akses në të gjitha të dhënat që pajisjet tona regjistrojnë për çdo transaksion që kryejmë dhe për shumë të tjera.

Një teknologji e tillë do ta dobësonte ndjeshëm argumentin e Hayek.

Në fakt, një nga arsyet kryesore që ushqeu debatin mbi ekonominë e planifikuar ishte fakti se mekanizmi i çmimeve të tregut nuk arrin gjithmonë të shpërndajë burimet në mënyrë efikase.

Njerëzit nuk kanë gjithmonë informacion të mjaftueshëm për të zgjedhur mallrat më të mira; mund të bien në varësi, të mashtrohen apo të falimentojnë.

Konsumi dhe prodhimi krijojnë edhe kosto që nuk përfshihen drejtpërdrejt në çmimin e tregut, të njohura si “eksternalitete”. Këtu përfshihen ndotja, shterimi i burimeve natyrore dhe dëmet ndaj klimës.

Ndryshimet e çmimeve nuk e stabilizojnë vetvetiu makroekonominë, prandaj kemi cikle ekonomike, flluska spekulative dhe kriza.

Këto mangësi të mekanizmit të çmimeve ishin të dukshme pas Depresionit të Madh. Sot, një pakënaqësi e ngjashme me kapitalizmin duket se po rritet, sidomos mes të rinjve.

Në këtë kontekst, është e vështirë të imagjinohet që një super-AI, e ngarkuar me detyrën për të këshilluar mbi shpërndarjen e burimeve, thjesht të ndjekë rezultatin e ofertave më të larta në tregjet e lira, në vend që të përllogarisë vetë mënyrën më efikase të shpërndarjes së tyre.

Pse agjentët e AI do të hiqnin dorë nga planifikimi qendror?

Ky eksperiment teorik ngre më shumë pyetje sesa jep përgjigje.

Ai nuk provon se inteligjenca artificiale do të sjellë socializmin.

Por AI dobëson një nga argumentet kryesore që, gjatë shekullit XX, u përdor kundër ekonomisë së planifikuar. Dhe sugjeron se, sa më shumë që sektorët publikë dhe privatë ta përdorin inteligjencën artificiale për të orientuar vendimmarrjen — sa të investohet, ku të investohet, si të hartohen taksat për të arritur objektiva të caktuara — aq më shumë ekonomitë tona mund të ngjajnë me ekonomi të planifikuara dhe më pak me ekonomi të drejtuara vetëm nga tregu.

Kjo ngre pyetje të mëdha politike.

A do të pranonin drejtuesit e sotëm të kompanive që zhvillojnë inteligjencën artificiale — shumë prej të cilëve mbështesin fort tregun e lirë — që vendimet për shpërndarjen e kapitalit të merreshin me ndihmën e AI dhe jo nga tregjet financiare, të cilat deri tani i kanë favorizuar ndjeshëm?

Nga ana tjetër, a mundet publiku, skepticizmi i të cilit ndaj AI po rritet, të bindet nga një vendimmarrje ekonomike më “racionale”, nëse ajo arrin të prodhojë më shumë mirëqenie sesa forma aktuale e kapitalizmit?

Dhe mbi të gjitha, a do të ishte në gjendje një ekonomi ku AI orienton shumicën e vendimeve të kapërcejë konfliktet e interesit dhe problemet e koordinimit që kanë penguar gjithmonë produktivitetin në ekonominë reale?

Mjafton të mendohet, për shembull, nëse një sistem shumë i avancuar i inteligjencës artificiale, që do të ndikonte në mënyrën e shpërndarjes së burimeve, do ta pranonte ritmin e ngadaltë të dekarbonizimit.

Nuk e dimë nëse aftësitë shumë të avancuara të inteligjencës artificiale do të mund të kapërcejnë kufizimet, interesat dhe motivimet njerëzore që ndikojnë në vendimmarrje.

Mbetet për t’u parë nëse kjo do të ishte një arsye për shqetësim apo, përkundrazi, për lehtësim./Përgatiti: Monitor/

Martin Sandbu është analist i Financial Times për ekonominë europiane.