Pse protestojnë të rinjtë?

Shqipëria nuk duhet të shqetësohet vetëm pse të rinjtë protestojnë, por për arsyet që i shtyjnë të protestojnë. Sepse sfida më e madhe e një vendi nuk është t’i bindë të rinjtë të mos dalin në shesh, por të krijojë kushtet që ata të besojnë se e ardhmja e tyre mund të ndërtohet këtu.

Prof. Asoc.Klodian Muço

Protestat e të rinjve nuk duhen interpretuar thjesht si reagime ndaj zhvillimeve politike të momentit. Ato janë shprehje e një pakënaqësie më të thellë, që lidhet me funksionimin e ekonomisë, cilësinë e institucioneve dhe mundësitë që vendi u ofron brezave të rinj.

Në një shoqëri ku arsimi kërkon sakrifica, puna nuk garanton gjithmonë pavarësi ekonomike dhe merita nuk perceptohet si kriteri kryesor i suksesit, protesta bëhet një mënyrë për të shprehur zhgënjimin ndaj një sistemi që nuk po u përgjigjet pritshmërive.

Shqipëria ka njohur rritje ekonomike gjatë viteve të fundit, e mbështetur ndër të tjera nga zgjerimi i turizmit, ndërtimi dhe investimet publike. Megjithatë, rritja e treguesve makroekonomikë nuk përkthehet automatikisht në përmirësim të mirëqenies për të gjithë.

Ekonomia mund të rritet, ndërkohë që një pjesë e qytetarëve vazhdon të përballet me vështirësi për të siguruar strehim, punësim cilësor dhe perspektivë profesionale. Pikërisht ky hendek ndërmjet rritjes ekonomike dhe mundësive individuale është një nga burimet kryesore të pakënaqësisë.

Një problem thelbësor lidhet me arsimin, veçanërisht atë universitar. Shqipëria synon integrimin evropian dhe zhvillimin e një ekonomie të mbështetur te teknologjia, inovacioni dhe kapitali njerëzor, por investimet në dije mbeten të kufizuara.

Sipas të dhënave të raportuara nga Komisioni Evropian, shpenzimet publike për arsimin përfaqësonin rreth 3.1% të PBB-së në vitin 2025, kundrejt rreth 4.6% në Bashkimin Evropian. Megjithëse krahasimi i referohet arsimit në tërësi, ai evidenton një hendek të konsiderueshëm financimi.

Universitetet nuk duhet të jenë thjesht institucione që prodhojnë diploma, por qendra të kërkimit shkencor, inovacionit dhe formimit profesional. Financimi i pamjaftueshëm, infrastruktura e kufizuar kërkimore dhe lidhjet ende të dobëta me biznesin ndikojnë në cilësinë e arsimit dhe konkurrueshmërinë e të diplomuarve.

Nuk mund të kërkojmë produktivitet dhe paga evropiane pa investuar seriozisht në faktorët që i prodhojnë ato. Natyrisht, financimi më i lartë duhet të shoqërohet me transparencë, përgjegjshmëri dhe vlerësim të rezultateve.

Po aq shqetësues është funksionimi i sistemit të meritës. Në një ekonomi moderne, aftësitë, përgatitja profesionale dhe produktiviteti duhet të përcaktojnë mundësitë e punësimit dhe avancimit.

Kur krijohet perceptimi se lidhjet personale apo politike vlejnë më shumë sesa kompetencat, dobësohet motivimi për të investuar në arsim. Meritokracia nuk është vetëm parim moral, por kusht për efikasitetin ekonomik. Favorizimi dhe mungesa e konkurrencës së ndershme krijojnë kosto për të gjithë shoqërinë, duke penguar përdorimin produktiv të kapitalit njerëzor (shih rastin e drejtorive si emërohen/shkarkohen).

Këtu qëndron edhe një nga paradokset e zhvillimit shqiptar, të cilin në një artikull të mëparshëm e kam përmbledhur me shprehjen: “Importojmë pensionistë të huaj dhe eksportojmë të rinj brilantë dhe intelektualë.”

Tërheqja e rezidentëve të huaj mund të sjellë përfitime ekonomike, por nuk kompenson humbjen e kapitalit njerëzor. Shqipëria investon në formimin e të rinjve, ndërkohë që një pjesë e potencialit të tyre realizohet jashtë vendit. Emigrimi nuk është domosdoshmërisht negativ; problemi lind kur largimi perceptohet si alternativa më e besueshme për një karrierë të bazuar në meritë dhe një jetë dinjitoze.

Një tjetër faktor është pabarazia ekonomike. Sipas të dhënave të Eurostat, të raportuara nga revista Monitor, koeficienti Gini për Shqipërinë arriti në 30.4 në vitin 2025, kundrejt mesatares 29.2 në Bashkimin Evropian. Përtej statistikave, pabarazia shfaqet në mundësitë për arsimim, punësim dhe pavarësi ekonomike. Për shumë të rinj, sfida nuk është vetëm gjetja e një pune, por sigurimi i të ardhurave që mundësojnë një standard të pranueshëm jetese.

Kostoja e banimit, ushqimit dhe shërbimeve bazë e bën gjithnjë e më të vështirë kursimin, blerjen e një banese apo krijimin e familjes. Prandaj, suksesi ekonomik duhet të matet jo vetëm me punësimin, por edhe me pagat reale, produktivitetin dhe fuqinë blerëse.

Shqipëria ka nevojë për politika që prodhojnë rezultate të matshme

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë merr efektiviteti i politikave publike. Shqipëria ka nevojë për politika që prodhojnë rezultate të matshme, jo thjesht për nisma që prezantohen si zgjidhje.

Platforma Pasqyra e Çmimeve, për shembull, mund të rrisë transparencën dhe informimin e konsumatorëve, por transparenca nuk është e njëjtë me uljen e çmimeve. Të dish ku një produkt kushton më pak nuk do të thotë se ai është bërë më i përballueshëm.

Përvoja e Greqisë, e cila në mars 2026 ndërmori masa të përkohshme për kufizimin e marzheve të fitimit në produkte të caktuara, tregon se transparenca mund të shoqërohet me instrumente të tjera të mbikëqyrjes së tregut. Ndërhyrje të tilla kërkojnë kujdes dhe vlerësim të efekteve, por thelbi mbetet i qartë: politikat publike duhet të maten nga ndikimi në fuqinë blerëse dhe mirëqenien e qytetarëve, jo nga numri i platformave apo programeve të prezantuara.

Zgjidhja kërkon ndryshim të prioriteteve ekonomike: më shumë investime cilësore në arsim, kërkim shkencor dhe inovacion; meritokraci dhe transparencë në institucionet publike; zhvillim të sektorëve me produktivitet të lartë dhe politika konkrete për pavarësinë ekonomike të të rinjve.

Mbështetja për strehimin, bursat universitare, sipërmarrjen dhe krijimin e vendeve të punës të kualifikuara duhet të jetë pjesë e një strategjie afatgjatë, jo e ndërhyrjeve të fragmentuara.

Mbi të gjitha, Shqipëria duhet të rindërtojë besimin te institucionet. Një ekonomi nuk është e suksesshme vetëm sepse rritet PBB-ja, shtohen investimet apo numri i turistëve.

Ajo është e suksesshme kur krijon mundësi që qytetarët të përmirësojnë jetën përmes punës, dijes dhe aftësive. Kur një i ri i arsimuar nuk sheh perspektivë në vendin e tij, problemi nuk është vetëm individual, por pasqyron kufizimet e modelit të zhvillimit.

Protesta dhe emigrimi janë dy reagime të ndryshme ndaj së njëjtës pakënaqësi. Protesta është kërkesë publike për ndryshim, ndërsa emigrimi shpesh është zgjidhje individuale ndaj mungesës së perspektivës. E para mund të zgjasë disa ditë; e dyta mund të krijojë pasoja për dekada.

Shqipëria nuk duhet të shqetësohet vetëm pse të rinjtë protestojnë, por për arsyet që i shtyjnë të protestojnë. Sepse sfida më e madhe e një vendi nuk është t’i bindë të rinjtë të mos dalin në shesh, por të krijojë kushtet që ata të besojnë se e ardhmja e tyre mund të ndërtohet këtu.

Rreziku më i madh nuk është dita kur të rinjtë protestojnë për të kërkuar ndryshim, por dita kur ata pushojnë së kërkuari ndryshim dhe zgjedhin thjesht të largohen./Monitor/